Πέμπτη, 23 Απριλίου 2015

Ερωτευμένοι με το βιβλίο

Η σχέση του ανθρώπου με το βιβλίο είναι διαφορετική από τη σχέση του με άλλα αντικείμενα. Ίσως αυτό οφείλεται στο ότι το βιβλίο είναι για κείνον η ενσάρκωση της αλήθειας του.

Σε κάθε περίπτωση, ένα βιβλίο είναι κάτι πολύ περισσότερο απ’ αυτό που μπορεί να δει με την πρώτη ματιά ο αναγνώστης, ο οποίος θα δηλώσει ερωτευμένος μαζί του αρκετές φορές στη διάρκεια του βίου του.Το ερωτεύεται για το περιεχόμενό του, κατά κύριο λόγο, δηλαδή για το κείμενο. Όμως το βιβλίο έχει και μιαν άλλη διάσταση. Δεν είναι μόνο κείμενο, είναι και αντικείμενο, όπως είπαμε στην αρχή – αναλογιστείτε μόνο πόσες φορές έχετε χαϊδέψει ένα εξώφυλλο ή έχετε εκστασιαστεί με τη μυρωδιά του χαρτιού ή την υφή του κάτω από τα δάκτυλά σας.

Πολλοί λίγοι σκέπτονται ότι, για να φθάσουμε να κρατήσουμε το βιβλίο ως αντικείμενο στα χέρια μας, απαιτείται η συντονισμένη προσπάθεια πολλών επαγγελματιών: του συγγραφέα, του επιμελητή, του εκδότη, του γραφίστα, του τυπογράφου και του βιβλιοδέτη. Η συνεργασία τους και η πορεία μέχρι το τελικό αποτέλεσμα θυμίζουν πολύ έντονα, σε όποιον ζήσει τη διαδικασία από κοντά, τοκετό. Και αν σήμερα ο τοκετός έχει διευκολυνθεί από την τεχνολογική πρόοδο, υπήρξαν εποχές που η έκδοση ενός βιβλίου απαιτούσε πραγματικά πολύ μόχθο.

Διαβάζοντας ένα αφιέρωμα στο βιβλίο από το περιοδικό «Ζυγός» του 1957, είχα την ευκαιρία να διαπιστώσω τι σημαίνει αυτό. Εκείνη την εποχή δεν υπήρχε μεγάλη ποικιλία ελληνικών τυπογραφικών στοιχείων και η στοιχειοθεσία γινόταν με το χέρι. Τότε ο τυπογράφος έπρεπε να προσέξει διπλά να βγει το βιβλίο όμορφο, με σελίδες καλά ισορροπημένες και με τα επιμέρους στοιχεία τους σε αρμονική σχέση μεταξύ τους.

Το ίδιο το τυπογραφικό στοιχείο έχει μεγάλη σημασία, αφού ανέκαθεν ήταν η βάση της αρχιτεκτονικής του βιβλίου ή το κάτοπτρο μέσα από το οποίο γεννιέται και ανθίζει ο ζωντανός αυτός οργανισμός. Είναι όμως και κάτι παραπάνω: υπάρχει ουσιαστική ψυχολογική σχέση ανάμεσα στο στιλ του στοιχείου με το οποίο τυπώνουμε ένα βιβλίο και στο περιεχόμενό του. Αρκεί μόνο να σκεφθείτε ερωτικά σονέτα τυπωμένα με αυστηρά στοιχεία ή ένα νομικό βιβλίο τυπωμένο με στοιχεία υπερβολικά κομψά, για να καταλάβετε τι εννοώ.

Οπωσδήποτε υπάρχουν και περιορισμοί. Όταν ο εκδότης είναι ένας μεγάλος οργανισμός, για παράδειγμα, τα στοιχεία, η διάταξη της σελίδας, η διάσταση του βιβλίου, ακόμη και το εξώφυλλο είναι προκαθορισμένα. Ακόμη και η επιμέλεια κινείται μέσα στα πλαίσια του εκάστοτε αποδεκτού εταιρικού στιλ γραφής - ό,τι κι αν σημαίνει ή συνεπάγεται αυτό.

Ακόμη για τους ανεξάρτητους εκδοτικούς οίκους, όμως, υπάρχουν περιοριστικοί παράγοντες, με πιο σημαντικό εκείνον του κόστους. Ένα στοιχείο κόστους, για παράδειγμα, είναι το χαρτί, που αποτελεί το φυσικό όριο μεταξύ του φθηνού βιβλίου και του βιβλίου πολυτελείας. Ένα βιβλίο, όσο άρτια εκτύπωση κι αν έχει, αν δεν είναι τυπωμένο σε καλό χαρτί, θα παραμείνει μια φθηνή έκδοση. Το χαρτί, μαζί με το δέσιμο του βιβλίου και το ντύσιμό του είναι οι τρεις συνιστώσες που αυξάνουν το κόστος και καθορίζουν τελικά την ποιότητα μιας έκδοσης.

Υπήρξαν, λοιπόν, εποχές ισχνών αγελάδων στο παρελθόν: το εισαγόμενο χαρτί ήταν πανάκριβο, ενώ το εγχώριο παρουσίαζε διάφορα μειονεκτήματα, όπως άνισο σατινάρισμα των φύλλων (που προκαλούσε ανομοιόμορφο τόνο της μελάνης), κυματισμούς, μη σταθερή ποιότητα (που επέβαλλε τη συχνή αλλαγή του είδους της μελάνης, κ.ά.) ή διαφάνεια. Ακόμα κι έτσι όμως, σε εκείνες τις εποχές υπήρχε άλλη μαγεία: τα γράμματα δεν τυπώνονταν απλώς στην επιφάνεια του χαρτιού, όπως γίνεται σήμερα με την εκτύπωση offset. Το μελάνι έμπαινε μέσα στο χαρτί, αποτελώντας ουσιαστικά ένα σώμα.

Μπορούμε ακόμη να μιλήσουμε για τίτλους και εξώφυλλα ή άλλες τέτοιου είδους λεπτομέρειες του βιβλίου. Δεν μπορούμε όμως να αμφισβητήσουμε ότι το περιεχόμενο είναι το κυριότερο συστατικό του (και είναι πολλοί εκείνοι που θα προτιμήσουν να διαβάσουν κάτι καλό τυπωμένο ακόμη και σε χαρτοσακούλα από μια ακριβή έκδοση που δεν έχει τίποτα να αφηγηθεί –εγώ τουλάχιστον είμαι μία από αυτούς), γιατί το βιβλίο δεν είναι μόνο αντικείμενο, είναι πρωτίστως κείμενο τελικά. Όταν όμως κάποιος βρει γι’ αυτό το κείμενο τη σωστή μορφή, τότε φέρνει στο φως τη μυστική ζωή του βιβλίου και ολοκληρώνει την ύπαρξή του. Και ένα βιβλίο με ολοκληρωμένη ύπαρξη στρέφει τον αναγνώστη προς άλλες κατευθύνσεις και επιδρά σε άλλα επίπεδα του εαυτού, πολλές φορές παντελώς αθέατα.

Αυτό το γνωρίζει ο καλός εκδότης. Και καλός εκδότης είναι εκείνος που έχει ζήλο για το βιβλίο που θέλει να τυπώσει, που καταβάλλει κόπο και κάνει θυσίες, που αισθάνεται τέτοια αγωνία, τέτοιον έρωτα γι’ αυτό, όσον χρειάστηκε και ο δημιουργός του για να το γράψει.

Δυστυχώς, ποτέ δεν ήταν δεδομένη η σχέση της ποιότητας μιας έκδοσης με εκείνη του περιεχομένου της. Με άλλα λόγια, το μεράκι του εκδότη για μια όμορφη και προσεγμένη έκδοση δεν ήταν ποτέ κατ’ ανάγκην αντίστοιχο με το ταλέντο του συγγραφέα. Στις μέρες μας αυτό το πρόβλημα έχει γίνει ακόμη οξύτερο: η οικονομική στενότητα έχει αμβλύνει το κριτήριο των εκδοτών και η μέθοδος της αυτοέκδοσης έχει επιτρέψει σε συγγραφείς φτωχούς σε ταλέντο, αλλά όχι σε χρήμα, να αγοράσουν ουσιαστικά τον τίτλο του συγγραφέα, με φαιδρά, ακόμη και άστοχα κάποιες φορές αποτελέσματα.

Παρόλα αυτά, ευτυχώς, στις περισσότερες περιπτώσεις οι εκδόσεις είναι όχι μόνο αξιοπρεπείς αλλά και αξιέπαινες – και γι’ αυτό έχουμε να ευχαριστήσουμε τους γραφίστες που σχεδιάζουν με αγάπη και επαγγελματισμό, τους επιμελητές που εργάζονται με προσοχή και ζήλο, αλλά και τους εκδότες που δεν φείδονται πόρων. Ειδικά στους καιρούς μας που η οικονομική κρίση οδηγεί σε όλο και φθηνότερες εκδόσεις, το να τυπώνονται βιβλία-δείγματα εξαιρετικής τυπογραφίας δεν είναι παρά αποκαλυπτικό του έρωτα του εκδότη για το αντικείμενο της εργασίας του. Ο έρωτας αυτός και η προσωπική του φροντίδα είναι, άλλωστε, τα στοιχεία που διασφαλίζουν όχι μόνο την ομορφιά της γνώσης, αλλά και τη γνώση της ομορφιάς.

Χριστίνα Λιναρδάκη

Σημ.: Το κείμενο πρωτοδημοσιεύθηκε στο τρέχον τεύχος (Νο. 533, Ιανουάριος-Μάρτιος 2015) του περιοδικού "Νέα Σκέψη".


2 σχόλια:

  1. Χτες το απόγευμα, όπως γυρνούσα στην Αθήνα από επαρχία, άκουγα στο τρίτο πρόγραμμα μια εκπομπή για το βιβλίο, την περισσότερη από την οποία την έχασα δυστυχώς, λόγω κακού σήματος...
    Σήμερα, διαβάζοντας το κείμενό σου, αγαπητή Χριστίνα, έκανα κάποιους συσχετισμούς και κάποιες σκέψεις.
    Για παράδειγμα θα έλεγα πως, ο έρωτας για το βιβλίο, είναι μάλλον εκείνη η αίσθηση που έχει η μέλισσα βλέποντας ένα λουλούδι, χωρίς ακόμα να το δοκιμάσει και όχι από την ύλη, που ακόμα άλλωστε δεν την έχει γευτεί..
    Δεν ξέρω αν το βιβλίο αποτελεί την "ενσάρκωση της αλήθειας του" , πιστεύω όμως, ότι λειτουργεί και ως ελπίδα ως πεδίο ανακαλύψεων και αποκάλυψης (υποσυνείδητα) απόκρυφων μυστικών, ίσως έτσι εξηγείται και η "ιεροτελεστία" τής ανάγνωσης!

    Την καλημέρα μου..

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Ανακάλυψη και αποκάλυψη... τι άλλο είναι η αλήθεια μας από τα μέρη του εαυτού μας που ανακαλύπτουμε και από τα μυστικά του κόσμου που (νομίζουμε ότι) ανακαλύπτουμε...

    Εξαιρετική η μεταφορά με τη μέλισσα... Καλημέρα, Ανταίε!

    ΑπάντησηΔιαγραφή