Κυριακή, 22 Μαρτίου 2015

Ο αρχαίος λυρικός ποιητής Ανακρέων

«Μεγάλω δηύτέ μ’ Έρως έκοψεν ώστε χαλκεύς
πελέκει, χειμερίη δ’ έλουσεν εν χαράδρη.»


Ο ποιητής Ανακρέων (572-485 π.Χ.), από τους κορυφαίους της μονωδικής συμποσιακής Λυρικής ποίησης, γεννήθηκε στην Τέω της Ιωνίας. Αργότερα έζησε στα Άβδηρα της Θράκης, εξ αιτίας της κατάκτησης της πόλης του από τους Πέρσες. Η φήμη του τον έφερε στις αυλές των ηγεμόνων, της Σάμου Πολυκράτη, του Πεισιστρατίδη Ιππία της Αθήνας, ίσως για ένα διάστημα των Αλευβάδων της Θεσσαλίας και τέλος στους αριστοκρατικούς κύκλους της κλασικής Αθήνας. Παρεξηγημένους από τους μεταγενέστερους σαν ένας μέθυσος αυλικός στιχοπλόκος υμνωδός του κρασιού και του ερωτισμού.

Οι Αλεξανδρινοί όμως φιλόλογοι τον θεωρούν δάσκαλο του μέτρου και τον κατατάσσουν στον κανόνα των «9 λυρικών ποιητών» δηλαδή μαζί με την Σαπφώ, τον Αλκαίο, τον Πίνδαρο κ.ά.. Το φιλολογικό ενδιαφέρον για την Λυρική ποίηση ουδέποτε εξέλιπε κατά την πορεία του ιστορικού χρόνου. Η εποχή της αναγέννησης αναζωπυρώνει το ενδιαφέρον γύρω από αυτό το ποιητικό είδος, επειδή η Λυρική ποίηση αποτελεί σταθμό στην εξέλιξη του Ευρωπαϊκού πνεύματος. Ποίηση υποκειμενική, τοποθετεί το πρόσωπο στο κέντρο του ιστορικού γίγνεσθαι, καθώς υπήρξε η θεματική στροφή από την ηρωϊκή εποχή στην καθημερινή ζωή του ανθρώπου, η οποία τώρα αποκτά αξία. Οι λυρικοί ποιητές προμηνύουν τον άνθρωπο – πολίτη που γεννά την επιστήμη, το θέατρο και την δημοκρατία. Από τα ενδιαφέροντα των φιλολόγων και ποιητών των νεώτερων χρόνων δεν θα απουσιάσει ο Ανακρέων ή τα «Ανακρεόντεια», της Παλατινής Ανθολογίας.

Η Αλεξάνδρα Ροζοκόκη, συγγραφέας αυτού του βιβλίου, με την πλούσια ευρωπαϊκή βιβλιογραφία της μας κατατοπίζει γύρω από την επίδραση του Ανακρέοντα στους νεώτερους στοχαστές. Το κέντρισμα, όπως αναφέρει, είναι μία γαλλική μετάφραση σε έντυπη μορφή του Η. Stefanus το 1554, την διαδέχονται και άλλες μεταφράσεις ποιητών, όπως και του Γκαίτε, οδηγώντας στο λογοτεχνικό ρεύμα του «Ανακρεοντισμού» του 18ου αιώνα, το οποίο επηρέασε και την ελληνική προσολωμική ποίηση (Αθ. Χριστόπουλος, Βηλαράς, Μάτεσης).

Η ελληνική βιβλιογραφία για τον αρχαίο λυρικό Ανακρέοντα είναι μάλλον πενιχρή. Δεν απουσιάζουν μεταφράσεις σπουδαίων φιλολόγων (Ανδ. Λευτάκης, Γ. Δάλλας, Σκιαδάς) ή ακόμη και ερμηνείες ταλαντούχων τραγουδιστών (Βασ. Λέκας). Μία αυτοτελής επιστημονική έρευνα με πλούσια στοιχεία για τον ποιητή από την Κέω της Ιωνίας, κατά τις τελευταίες τουλάχιστον δεκαετίες δεν κυκλοφορούσε. Το κενό αυτό θα καλύψει το «Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής και Λατινικής γραμματείας» της Ακαδημίας Αθηνών με την μελέτη «ΑΝΑΚΡΕΩΝ» (εισαγωγή, κείμενο, μετάφραση, σχόλια) της Αλεξάνδρας Ροζοκόκη, φιλολόγου – ερευνήτριας, στο ανωτέρω τμήμα του ανωτάτου αυτού επιστημονικού ιδρύματος της χώρας μας. Η Α.Ρ. μας είναι γνωστή και από την παλαιότερη εργασία της «ΙΩΝ» του Πλάτωνα (εκδόσεις Επικαιρότητα). Κατέθεσε ύστερα από κοπιώδη επιστημονική έρευνα αυτό το κατατοπιστικό ογκώδες βιβλίο.

Αυτό μαρτυρεί η πλούσια βιβλιογραφία της που μας θυμίζει έναν άτλαντα των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων, καθώς και τα τελευταία ευρήματα της παπυρολογίας. Στηρίχθηκε πρωτίστως στην έκδοση (1962) του Ιταλού φιλολόγου Bruno Gentili, «αυθεντίας» στην ποίηση του Ανακρέοντα, στις εκδόσεις των D. Page (Οξφόρδη 1962), C. M. Bowra (Οξφόρδη 1967) για τους αρχαίους λυρικούς, καθώς και στον αρχαίο γραμματικό Αθήναιο. Δεν απευθύνεται μονάχα στους μυημένους της αρχαιοελληνικής ποίησης, αλλά και σε ένα απαιτητικό κοινό, που τώρα τελευταία αυξάνεται, το οποίο θαυμάζει τους αρχαίους λυρικούς ποιητές. Έδωσε μεγάλη προσοχή στο σχολιασμό των στίχων του Ανακρέοντα, όσους διασώζονται μέχρι σήμερα στο αυθεντικό τους κείμενο. Ο σχολιασμός των στίχων ακολουθεί την μέθοδο της ερευνήτριας, «Παράδοση κειμένου», «Μέτρον» και «Σχόλια». Η παράδοση κειμένου περιλαμβάνει τις πηγές προέλευσης, την γνησιότητα και τις τυχόν προσθήκες με την πάροδο του χρόνου. Το «Μέτρον» τα διάφορα μέτρα που επιλέγει με επιτυχία ο ποιητής από την Τέω της Μ. Ασίας. Οι επιδράσεις του από τους Αιολείς ποιητές αλλά και από τους Ίωνες περισσότερο, καθιέρωσαν το «ανακλώμενο Ιωνικό δίμετρο» ή το «Ανακρεόντειο». Για αυτή την δεξιοτεχνία και την ευφυΐα, ο Πλάτων τον αποκαλεί σοφό ποιητή. Τα σχόλια στις λέξεις είναι πυκνά, καλύπτουν 120 σελίδες του έργου. Εκ πρώτης όψεως θα ενόμιζε κανείς ότι πρόκειται για αναφορές και υπομνήματα προς εντυπωσιασμό των ειδικών.

Μία προσεκτική ανάγνωση της ερμηνείας των λέξεων με την απλή και ρέουσα γλώσσα, την εξονυχιστική έρευνα για την καταγωγή και την χρήση των λέξεων στην ποίηση του Ανακρέοντα, με οδηγό αρχαίους ποιητές, φιλοσόφους, λογογράφους και κορυφαίους ερευνητές ευρωπαϊκών πανεπιστημίων, είναι προτερήματα που εξοικειώνουν τον αναγνώστη με την ποίηση του Ανακρέοντα, κεντρίζοντας την επιθυμία του να την διαβάσει στο αρχαίο της κείμενο. Η Αλεξάνδρα Ροζοκόκη στις πολυάριθμες σελίδες των σχολίων δεν συμφωνεί πάντα με τις γνώμες των παλαιοτέρων, εκθέτει όταν κρίνει σωστό και την δική της άποψη.

Όσον αφορά την μετάφραση των διασωθέντων μελικών αλμάτων, των ελεγειακών ποιημάτων, των επιγραμμάτων και αυτών που λέγονται «Αβέβαια», αυτή αποδίδεται με μεγάλη προσοχή στις έννοιες των λέξεων και σε σεβασμό στο πνεύμα του αρχαίου ποιητή.

Η νεοελληνική απόδοση επιβεβαιώνει ότι και η λυρική ποίηση του Ανακρέοντα είναι ένα τραγούδι υψηλής ποιότητας, που ο δημιουργός του ήταν άνθρωπος με παιδεία και γνώση, με σκέψη απαλλαγμένη από τους φόβους και τις προκαταλήψεις. Αναζητεί την αλήθεια, υμνεί την ζωή μαζί με τα πάθη του έρωτα. Ποιήματα με αναλλοίωτη μουσική γλώσσα που διασώζονται ανά τους αιώνες για να μας θυμίζουν ότι ο Διόνυσος, η Αφροδίτη, η οινοποσία, ο Έρωτας είναι τα μυστικά της ζωής, της ιδιοσυγκρασίας αλλά και της φιλοσοφίας του σημερινού Έλληνα. Μιας φιλοσοφίας που αντικρίζει τη ζωή με τις χαρές και τις λύπες αισιόδοξα, οδηγώντας σε μια «νηφάλια ευδαιμονία» όπου ο έρωτας με καταλύτη το κρασί γίνεται η αντίρροπη δύναμη της θλίψης, του φόβου και της υποταγής του θανάτου. Αυτό μαρτυρεί και η απόδοση (αρ. 12) του μελικού άσματος του Ανακρέοντα:
«Εμπρός ξανά, με τόσο
πάταγο και ξεφωνητά
ας μην επιδιδόμαστε
να μεθοκοπούμε όπως οι Σκύθες,
αλλά να πίνουμε λίγο-λίγο με τη συνοδεία
ωραίων ύμνων»


Η ποίηση του Ανακρέοντα ανακαλύπτει την συνέχειά της σε αρκετούς στίχους των μεγάλων της νεοελληνικής ποίησης συμπεριλαμβανομένου και του δημοτικού τραγουδιού. Οι αποδόσεις των στίχων (42) και (51):
«Γλυκόλαλο, χαριτωμένο χελιδόνι»
μας θυμίζουν δημοτικά τραγούδια της αγάπης ή παινέματα της κόρης όταν πλένει τα ρούχα της. Οι στίχοι (188) και (189) των επιγραμμάτων με την άψογη απόδοση, τα οποία υμνούν τον αγαπητό Αγάθωνα των Αβδήρων που νέος έπεσε στον πόλεμο ή τον γενναίο Τιμόκριτο που ο Άρης του στέρησε τα νιάτα, μας παραπέμπουν στα επιτάφια επιγράμματα του Αλεξανδρινού Καβάφη. Αρκετοί είναι οι στίχοι της μετάφρασης που μας δηλώνουν ότι ο Ανακρέων συνεχίζεται στη ποιητική συλλογή «Λυρικός βίος» του Αγγ. Σικελιανού ή στα ποιήματα του Παλαμά όπως «το πιοτό και το ποτήρι», ο οποίος αρκετές φορές αναφέρει τον Ανακρέοντα ή τα «Ανακρεόντεια».

Ένα χαρακτηριστικό των ποιημάτων του Ανακρέοντα αλλά και των άλλων της λυρικής ποίησης είναι η εικόνα της γυναίκας που εν μέρει αλλάζει, εν αντιθέσει με την επική ποίηση (ηρωική, διδακτική), όπου η γυναίκα αποτελεί μέσον για την διαιώνιση του ανθρώπινου γένους, τεκνοποιεί υγιείς απογόνους, κατά προτίμηση αρρενωπούς άνδρες. Η γυναίκα στον Ανακρέοντα είναι γυναίκα σε περίοδο ειρηνικών χρόνων, σε συμπόσια ανερχόμενων νεοαριστοκρατών, όπου υμνείται ο έρωτας και η νεότητα. Ο πολεμιστής-ποιητής, ο αοιδός των βασιλικών ανακτόρων έκλεισε τον κύκλο του. Ο Ανακρέων είναι «νεωτερικός» για την εποχή του, όπως και άλλοι ομότεχνοί του. Χωρίς να έχει απαλλαγεί από την ανδροκρατική αντίληψη εξυμνεί με ευαισθησία την ομορφιά της νεαρής γυναίκας, αντικειμένου ερωτικής επιθυμίας που είναι ατίθαση και απρόσιτη. Ο άνδρας ως επιδέξιος εραστής θα την τιθασεύσει και θα την μυήσει ερωτικά. Ένα δείγμα αυτής της αλλαγής είναι το άσμα (αρθ. 76):
«Θρακιώτικο πουλάρι,
τι με λοξοκοιτάς, και μ’ αποφεύγεις;»


Στίχοι γεμάτοι συμβολισμούς και υπαινιγμούς, με τους οποίους κατά την συγγραφέα του βιβλίου ο ποιητής περνά το μήνυμα μέσα από μίαν ανάλαφρη ατμόσφαιρα που δημιουργεί το συμπόσιο. Γεμάτοι συμβολισμούς και μηνύματα είναι και οι στίχοι (αριθ. 13) για την νεαρή και ακατάδεκτη αρχοντοπούλα από την Λέσβο. Όπως βλέπουμε στα ποιήματα του Ανακρέοντα, ο έρωτας είναι αδιάκριτος για άντρες και γυναίκες. Οι στίχοι του εξυμνούν την ομορφιά του Βάθυλου την κόμη του Σμερδία ή του Κλεοβούλου, τα ωραία σώματα του Μεγιστή και του Ερξίωνα. Νέοι ευνοημένοι από τις μούσες και τους θεούς του έρωτα που έχουν ερωτικούς αντίζηλους ισχυρούς άντρες της εποχής.

Η Αλεξάνδρα Ροζοκόκη με την επιστημονική της μέθοδο ανέσκαψε και έφερε στο φως σπάνια στοιχεία που διεσώθηκαν για το έργο του αρχαίου λυρικού. Συνενώνοντάς τα με επιμέλεια αναστήλωσε την τέχνη τον Ανακρέοντα. Απέφυγε μία «λογοτεχνίζουσα» μετάφραση, έχοντας πλήρη επίγνωση ότι μεταφράζει ένα φιλόσοφο-ποιητή, γιατί η λυρική ποίηση της εποχής είναι στενά συνδεδεμένη με την προσωκρατική φιλοσοφία και με το λόγο της εκπαιδεύει την κοινωνία, εν αντιθέσει με τον σημερινό λυρισμό, που χαρακτηρίζεται σαν μία καθαρά ατομική υπόθεση. Μας παρέδωσε έναν Ανακρέοντα κοσμικό, κοσμοπολίτη και πολυταξιδεμένο ποιητή, με στενούς δεσμούς με τους ισχυρούς του αρχαίου κόσμου. Ένα έργο-κτήμα για τις μελλοντικές γενιές των ερευνητών.


Λουκάς Θεοχαρόπουλος

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου