Δευτέρα, 16 Μαρτίου 2015

Φάκελος φουτουρισμός - Ο Μαρινέττι και ο Μαγιακόφσκι

Το στίγμαΛόγου ολοκληρώνει σήμερα το αφιέρωμα στον φουτουρισμό, το κίνημα που προκάλεσε πολλές συζητήσεις και αντιδράσεις κατά το πρώτο ήμισυ του 20ού αιώνα. Το αφιέρωμα βασίστη,ε κυρίως σε κείμενα που είχαν φιλοξενηθεί στο λογοτεχνικό περιοδικό Ομπρέλα, όπως αυτό του Stanley Mitchel που κλείνει το αφιέρωμα:


Στη Ρωσία διάφορες καλλιτεχνικές ομάδες τάχθηκαν με το μέρος της επανάστασης. Είναι αλήθεια ότι ο Φουτουρισμός ήταν η πιο θορυβώδης ανάμεσά τους, αλλά μόνο μετά την επανάσταση, όταν οι περισσότερες από αυτές είχαν διαλυθεί. Επιπλέον, όποια κι αν ήταν η δύναμη και η σφαίρα των δραστηριοτήτων της Ρωσικής λογοτεχνία και της τέχνης στον 19ο αιώνα, σε σχέση με την κοινωνική τους θέση δεν μπορούν να συγκριθούν με την τεράστια και τόσο παλιά πολιτιστική κληρονομιά της Ιταλίας. Ενάντια στην παλιά τέχνη των μνημείων και των μουσείων, ο Μαρινέττι διακήρυξε μια νέα τέχνη που στηριζόταν στην τεχνολογία. Η Ιταλική Αναγέννηση είχε καταφέρει να λύσει το πρόβλημα της σχέσης ανάμεσα στην τέχνη και την τεχνολογία μ'  έναν πιο αναλογικό και αρμονικό τρόπο (προοπτική και ζωγραφική, μηχανολογία και αρχιτεκτονική). Η κατάσταση στην Ιταλία του Μαρινέττι ήταν πολύ περισσότερο προβληματική: η κοινωνική οπισθοδρομικότητα και η καλλιτεχνική στασιμότητα από τη μια μεριά, οι πρωτοφανείς δυνατότητες των νέων δυνάμεων της παραγωγής από την άλλη. Για τον Μαρινέττι, ο ανθρωπισμός της Αναγέννησης (για να μην αναφέρουμε και τον καθολικισμό) ήταν ασυμβίβαστος με τη σύγχρονη τεχνολογία. Έτσι, λοιπόν, έφτιαξε τα σύγχρονα σλόγκαν του που ο Ιταλικός φασισμός δεν άργησε να εκμεταλλευθεί, καταστρέφοντας έτσι όχι τόσο πολύ το παρελθόν της Ιταλίας όσο τις πόλεις και τους πληθυσμούς χωρών που ήσαν πιο οπισθοδρομικές.

Για τον Μπένγιαμιν, ωστόσο, το σημαντικό με τον Μαρινέττι δεν είναι η αντίληψη του για τη συμμαχία της τεχνολογίας με το φασισμό, αλλά η δική του εκτίμηση για τις αλλαγές στον τρόπο αντίληψης που επέφεραν η νέα τεχνολογία και η ανάγκη να ικανοποιηθούν οι νέες αυτές δυνάμεις καλλιτεχνικά. Ανάμεσα στην επίγνωση του Μαρινέττι και την ιδεολογική εκμετάλλευση της υπάρχει μια λεπτή διαχωριστική γραμμή. Αν υπονοείται κάποιο νόημα στην επίγνωση αυτή, είναι σίγουρα επαναστατικό, με τη γενική έννοια ότι επιθυμεί μια επείγουσα και ριζοσπαστική αλλαγή. Ένα άλλο φανερό νόημα εμφανίζεται από την άλλη μεριά της γραμμής, που αγκαλιάζει την καταστροφή, την καταπίεση και το μηδενισμό.

Ο Μαγιακόφσκι, αντίθετα από τον Μαρινέττι, συνδυάζει, αν και άνισα, μια επαναστατική μορφή μ' ένα επαναστατικό περιεχόμενο. Αντίθετα προς την Ιταλία, η Ρωσία πέτυχε τη σοσιαλιστική επανάσταση. Από την άλλη μεριά, ο Ρώσικος Φουτουρισμός ποτέ δεν ήταν, παρά μόνο μετά το μετασχηματισμό του, όταν ο Μαγιακόφσκι ίδρυσε το Λεφ, ένα πολιτικό κίνημα. Αν προσέξουμε το αρχικό Ρωσικό φουτουριστικό μανιφέστο "Χαστούκι στο γούστο του κοινού", αυτό που μας εντυπωσιάζει είναι το αποκλειστικό του ενδιαφέρον για την ποιητική, αυτό που οι συντάκτες του ονόμασαν "αυτάρκης (εγωκεντρική) λέξη". Οι Ρώσοι φουτουριστές κήρυξαν πόλεμο μόνο στους Ρώσους συγγραφείς του παρελθόντος: "Ας πετάξουμε τον Πούσκιν, τον Ντοστογιέφσκι, τον Τολστόι, κλπ. κλπ. πέρα και μακριά από το Σύγχρονο Ατμόπλοιο". Με μια αγνότητα σχεδόν, ενδιαφέρθηκαν για τα ποιητικά μέσα της παραγωγής ανεξάρτητα από ιδεολογικές συνεπαγωγές. Κάτω απ' αυτή την άποψη συμμετείχαν στο γενικό ενθουσιασμό για το νεωτερισμό που, παράλληλα με το σωστό Φουτουρισμό μέσα στο Φορμαλισμό, αυτή την πιο υπέροχη και σημαίνουσα σχολή της λογοτεχνικής κριτικής του 20ού αιώνα και, σίγουρα, ένα από τα πιο παράξενα προϊόντα της Ρωσικής επαναστατικής εποχής. [...]

Το έργο της ποίησης είναι λοιπόν να βοηθήσει στον εφοδιασμό του πλανήτη μας με νέα ζωή. Όταν η ζωή θα έχει ξαναφτιαχτεί το τραγούδι μπορεί ν' αρχίσει πάλι. Αυτή είναι η πολιτικοποίηση της τέχνης από τον Μαγιακόφσκι. Η ποίηση που αντλεί τις εικόνες και τις δυνάμεις της από τις νέες πόλεις και τις κατασκευές των κτιρίων δεν θα τραγουδάει πια τα παλιά λυρικά θέματα, αλλά θα διαφεντεύει τις εσωτερικές δυνάμεις των ανθρώπων μ' έναν επαναστατικό τρόπο. Να λοιπόν που ο Φουτουρισμός μπαίνει πάλι στα δικά του χωράφια σ' ένα σοσιαλιστικό πλαίσιο. Θα μπορούσε κάποιος να προτείνει ότι ο Μαγιακόφσκι και ο Στάλιν συνδέονται στον ίδιο βαθμό που συνδέονται ο Μαρινέττι με τον Μουσολίνι, διότι ο Στάλιν όχι μόνο διασφάλισε τη φήμη του Μαγιακόφσκι σαν ένας μεταθανάτιος δαφνοστεφής ποιητής, αλλά επίσης, μ' έναν χαρακτηριστικά Μαγιακοφσκικό τρόπο, περιέγραψε τον ποιητή σαν έναν "μηχανικό της ανθρώπινης ψυχής" (αν και ο Στάλιν με τη λέξη "μηχανικός" σίγουρα εννοούσε κάτι πολύ πιο στενά πραγματικό και ωφελιμιστικό απ' ότι θα είχε επιδιώξει ο Μαγιακόφσκι). [...]

Σε προηγούμενες εποχές η σχέση ανάμεσα στη μορφή και την ιδεολογία ήταν πολύ πιο απλή. Δεν είναι δύσκολο, για παράδειγμα, να μεταφέρουμε ένα τωρινό παράδειγμα ιδεολογικών αντιθέτων mutatis mutandis στην εποχή του Ρομαντισμού και να μιλήσουμε για έναν επαναστατικό καλλιτέχνη ενάντια σ' έναν αντιδραστικό, ας πούμε τον Blake ή τον Shelley ενάντια στον Coleridge ή τον Wordsworth.

Καταρχήν διαφέρουν στη συμπεριφορά και το στιλ. Μετά, μοιράζονται ένα ορισμένο απόθεμα εικόνων και ποιητικών εκφράσεων μαζί με μια γενική εχθρότητα απέναντι στον ματεριαλισμό και τον ρασιοναλισμό του 18ου αιώνα. Αυτό που στερούνται, όμως, είτε από κοινού είτε χωριστά, είναι η αντιληψιακή διάρθρωση (αν και αυτό ισχύει λιγότερο για τις τέχνες εκείνες που είναι σε μικρότερο βαθμό ιδεολογικές, όπως ο ιμπρεσιονισμός του Τάρνερ ή η επανάσταση που προκάλεσε ο Μπετόβεν στην ενορχήστρωση). Είναι ακριβώς η αντιληψιακή επανάσταση αυτή που έχει δημιουργήσει ένα νέο πολυσύνθετο, όπου η μορφή δεν είναι πια η λιγότερο ή περισσότερο απλή έκφραση του περιεχομένου και η τεχνική απλώς ένα βοηθητικό εργαλείο, αλλά η μορφή, το περιεχόμενο και η τεχνική έχουν αμοιβαία σχέση που, πολύ συχνά, είναι ασύμμετρη. Η ασυμμετρία αυτή καταγράφει την αύξηση των μέσων της καλλιτεχνικής παραγωγής πάνω και πέρα από τις παραδοσιακές σχέσεις ανάμεσα στη μορφή και το περιεχόμενο.

Stanley Mitchel
Μετάφραση: Μάκης Μωραΐτης



Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου