Δευτέρα, 2 Μαρτίου 2015

Φάκελος φουτουρισμός - Ρωσικός φουτουρισμός

Το στίγμαΛόγου συνεχίζει το αφιέρωμα στον φουτουρισμό, το κίνημα που προκάλεσε πολλές συζητήσεις και αντιδράσεις κατά το πρώτο ήμισυ του 20ού αιώνα.  Το αφιέρωμα βασίζεται κυρίως σε κείμενα που είχαν φιλοξενηθεί στο λογοτεχνικό περιοδικό Ομπρέλα, όπως αυτό του Απόστολου Αποστόλου που ακολουθεί:


ΡΩΣΙΚΟΣ ΦΟΥΤΟΥΡΙΣΜΟΣ



"Ένα έργο χωρίς χαρακτήρα επιθετικό δεν μπορεί να είναι μεγάλο", έλεγε ο Μαρινέττι και ο Νταβίντ Μπουρλιούκ, ο "πάπας" του ρωσικού φουτουρισμού. Απόλυτα πιστός στις φουτουριστικές απόψεις με τον όρο "μετατόπιση" σπάει τους κώδικες, τους κανόνες των παραδεδομένων αντιλήψεων της αισθητικής. Το "επιθετικό" του Μαρινέττι γίνεται στον Νταβίντ Μπουρλιούκ η "μετατοπισμένη κατασκευή" η οποία παίρνει τη μορφή όχι μόνο της ανατροπής αλλά και της αναζήτησης μιας φόρμας στη λογοτεχνία και τη ζωγραφική η οποία γίνεται μια ανοικτή περιπέτεια. Η "μετατόπιση" δεν συγκροτεί μόνο μια θεωρητική προσέγγιση της τέχνης και της λογοτεχνίας, αλλά διαθέτει και μια φιλοσοφική θεωρητικοποίηση που αναφέρεται ειδικότερα στη διαπλοκή του νοήματος, στον σημασιολογικό προσανατολισμό του και στην αντανακλαστική λειτουργία του.

Πέρα από όποια αισθητική διερεύνηση, η "μετατόπιση" ενέχει μια φιλοσοφική (οντολογική) διάσταση η οποία δεν έγινε αντικείμενο μελέτης από τον φουτουρισμό, προβάλλει όμως ως θεματική για μία περαιτέρω ανάλυση. Ο ρωσικός φουτουρισμός θα προχωρήσει πρωτίστως σε μια εικονοποίηση της ποίησης και της ζωγραφικής για να καταλήξει στην ανεικονικότητά τους. Θα πρέπει να πούμε ότι είναι ένα θέμα που στις μέρες μας έχει αναδείξει η μοντέρνα ζωγραφική καθώς επίσης και η μοντέρνα αρχιτεκτονική που συνδέεται παράλληλα με μια αντίστοιχη αναφορά προβληματικής του ρωσικού φουτουρισμού.

Η ποίηση και η ζωγραφική διακατέχονται από μία υφή, η οποία είναι η χαρακτηριστική δομή που εντοπίζεται στο εσωτερικού του ποιητικού-λογοτεχνικού κειμένου και στη λειτουργική ρυθμιστική απεικόνιση της ζωγραφικής, θα πει ο ρώσος φουτουριστής Αλεξέι Κρουτσόνιχ. Στην ποίηση η λέξη, η συλλαβή, η σύνταξη, ο ήχος, και στη ζωγραφική τα χρώματα, οι αποστάσεις, τα σχήματα, το υλικό αποτελούν τη διάταξη της υφής, με μια σύγχρονη ορολογία, θα λέγαμε, ότι είναι οι λειτουργικοί σημασιολογικοί σχηματισμοί. Η υφή δεν είναι μόνο η απεικόνιση των υλικών δεδομένων σύμφωνα με τον Βλαντιμίρ Μαρκόφ, αλλά και μια μη υλική καταγραφή. Η αγωνία, ο φόβος, η ικανοποίηση, θα πει ο Β. Μαρκόφ είναι αυτή η καταγραφή που ενσωματώνεται στη ζωγραφική και στην ποίηση. Συναρθρώνονται μέσα στη διερεύνηση της μυθοπλασίας του έργου τέχνης και αποτελούν την ανεικονικότητα, τα ακανόνιστα μορφικά σχήματα.

Ο ρωσικός φουτουρισμός, πιστός σε μια ανατρεπτική δυναμική και ταυτόχρονα σε μια αναζήτηση αυτονομίας, θα σημαδέψει μια εποχή και θα δώσει σημαντικές προεκτάσεις στην ερμηνεία της τέχνης και στην αντίληψη του κειμένου στο λογοτεχνικό έργο. Ο Β. Μαγιακόφσκι, ο Ν. Μπουρλιούκ, ο Α. Κρουτσόνιχ, ο Μπ. Λίφσιτς, ο Β. Καμένσκι, ο Β. Μάρκωφ, με διάθεση αυτοσαρκασμού, με τη δύναμη της παρωδίας, με έμπνευση και επαναστατική δημιουργία, κηρύσσουν τον καινούργιο προβληματισμό, την αξιολογική λειτουργία, τις ερμηνευτικές δυνατότητες και τις νέες εκφραστικές εγγραφές της τέχνης και της ποίησης. Διαφοροποιείται από τον ιταλικό φουτουρισμό που ενσωματώθηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου από τον φασισμό και θα ταχθεί υπέρ των μπολσεβίκων. "Εμείς είμαστε με τον κοινό αγώνα των αγκιτατόρων της οικοδόμησης της κουμμούνας" θα πει ο Βλαντιμίρ Μαγιακόφσκι. Ενώ παράλληλα θα αντιταχθεί στα κληροδοτημένα αισθητικά σχήματα του ιδεαλισμού και στην αναπόφευκτη δικτατορία του γούστου που εξέφραζε. "Ας καθαρίσουμε το παλιό μας εμείς" έλεγε ο Μαγιακόφσκι και, δίνοντας το στίγμα του ρωσικού φουτουρισμού, τόνιζε: "Είμαστε οι μόνοι που θέλουμε να δημιουργήσουμε σπεκουλάροντας".

Μέσα από ένα σύνολο πειραματισμών, ο ρωσικός φουτουρισμός εισάγει την έννοια του υπέρλογου (Γκ. Βινοκούρ), το οποίο δεν έχει κάποια συγγένεια με τη μεταφυσική αναζήτηση, τις υπερβατικές δυνάμεις, ούτε εννοείται βέβαια ως υπέρβαση της λογικής αλλά θα πρέπει να εκληφθεί ως μία διαδικασία σύλληψης ενός νέου νοήματος μέσα από έναν προβληματισμό αναφορικά με τις νέες ερμηνείες της αίσθησης, της κρίσης, της εμπειρίας. Είναι γεγονός ότι ο ρωσικός φουτουρισμός, σε επίπεδο πειραματισμού μέσα από δεξιοτεχνικούς χειρισμούς, μας χάρισε εξαίρετες μορφές αναζήτησης, δηλαδή μια ριζικά ελεύθερη λεκτική μορφή στη λογοτεχνία και μία ζωγραφική της απόλυτης μορφής. Στην προσπάθειά του να ανταποκριθεί στις στιγμές των γεγονότων της εποχής θα προσεγγίσει τον φορμαλισμό και τον κυβισμό (κυβοφουτουριστές Λίφσιτς, Χλέμπνικοφ) και θα διατηρήσει μαζί τους μια σχέση στενή, χωρίς δυσαρμονίες, στο όνομα της εκφραστικής επαναστατικότητας και της αυτοδύναμης δημιουργίας. Εξάλλου η εποχή ήταν πρωτοπόρα, δημιουργική, με εμπνευσμένους και παραδειγματικούς καλλιτέχνες και συγγραφείς που δεν επέτρεπε απολογισμούς και ρήγματα συνειδήσεων, όταν τα κινήματα δάνειζαν τον προβληματισμό τους ή το θεωρητικό τους περιεχόμενο σε άλλα κινήματα, γιατί αυτό που ενδιέφερε ήταν η πρωτοπόρα καλλιτεχνική πράξη, η πρωτότυπη και δημιουργική γραφή.

Η θεωρητική προσφορά είναι αναμφισβήτητα μεγάλη σε πολλά επίπεδα (Μάλεβιτς, Τάτλιν, Ροζάνοβα, και στη ζωγραφική Σοστακόβιτς, Γιαβόρσκι, Ροσλάβιετς, Βίσνεγκάντσι στη μουσική, ενώ στο θέατρο και στον κινηματογράφο Μέγιερχολντ, Κούλεσοφ, κ.ά.). Θα λέγαμε ότι ο ρωσικός φουτουρισμός χτύπησε, όπως θα έλεγε ο Μαγιακόφσκι, "το μέτωπο της αισθητικής", τις "καθυστερημένες απεικονίσεις", τις "ηλιθιότητες" και "γεύθηκε με απόλαυση την εσωτερική μετανάστευση".

Απόστολος Αποστόλου
Δρ. Φιλοσοφίας



Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου