Τετάρτη, 21 Ιανουαρίου 2015

Φάκελος φουτουρισμός - Πνευματικές διεργασίες εντός και εκτός φουτουρισμού στην εμφάνιση και ανάπτυξή του

Συνεχίζεται το αφιέρωμα στον φουτουρισμό, το κίνημα που προκάλεσε πολλές συζητήσεις και αντιδράσεις κατά το πρώτο ήμισυ του 20ού αιώνα. Το αφιέρωμα βασίζεται κυρίως σε κείμενα που είχαν φιλοξενηθεί στο λογοτεχνικό περιοδικό Ομπρέλα, όπως αυτό που ακολουθεί:



Η Ιταλία από τις αρχές του 1900 ζει μια πολιτισμική "επανάσταση". Ο Gabriele D' Annunzio και ο Giovani Pascoli διαμορφώνουν ένα νέο πνεύμα αισθητισμού. Οι ήρωες, των έργων που έγραψαν, κινούνται σε μια "ποιητική ζωή", στην τροχιά των αισθήσεων, της δύναμης για ζωή, των ανεκπλήρωτων επιθυμιών. Ο γλωσσικός πειραματισμός, η αναζήτηση του αυθεντικού, οι ηδυπαθείς περιγραφές, οι μεγαλοπρεπείς εικόνες συμβάλλουν ώστε να κτιστεί ο νέος αισθητισμός, το χυμώδες ύφος. (L' innocente, Il trionfo della morte, Le vergini delle voce, Il piacere, κ.ά. του G.D.Annunzio, Carmina του G. Pascoli). Σ' αυτή την πολιτιστική δραστηριότητα έρχεται να δώσει τη δική του προσφορά ο "μοντερνισμός", μια τάση των Ιταλών διαννουμένων να βρουν τις προοδευτικές πολιτιστικές συνιστώσες και να αναπτύξουν έναν κοινωνικό προβληματισμό που θα ξεπερνά τις ιδεολογικές αντιθέσεις μεταξύ σοσιαλισμού και χριστιανισμού με πρόθεση να ανοιχθούν νέοι ορίζοντες και να προκύψουν νέες εμπνεύσεις. Πρωτοπόροι αυτής της προσπάθειας ήταν οι Antonio Ajace Alfiri, Alessandro Casati, Tomaso Gallarati Scotti συνεργάτες του περιοδικού "Rinnovamento" (Ανανέωση). Σ'  αυτό το κλίμα πολιτιστικής εγερσιμότητας προστίθεται η φιλοσοφία του G. Gentile και B. Groce, κυρίως του Croce, που θεμελιώνει την έννοια της καθαρής έμπνευσης, αλλά και η ψυχογραφία και υπαρξιακή αναλυτική των συγγραφέων Italo Svevo και Luigi Pirandello που φέρνουν στην επιφάνεια τα άδυτα της συνείδησης, τις υπαρξιακές δυνατότητες, την αμφισημία του νοήματος.

Ο φουτουρισμός του Marinetti είναι αποστασιοποιημένος από αυτές τις πολιτιστικές ζυμώσεις που συντελούνται στην Ιταλία. Ξένος με ό,τι πιο ουσιαστικό και δημιουργικό προκύπτει, οργανώνεται στο Παρίσι. Ας μην ξεχνάμε ότι το "Manifesto del futurismo" δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Le figaro" στις 20 Φεβρουαρίου 1909, το οποίο εξέφραζε την πρόκληση, την αποδόμηση της γλωσσικής έκφρασης, την ακτιβιστική πρωτοβουλία. Με δόσεις υπερβολής και επιθετική διάθεση θα γράψουν στο μανιφέστο:

"Θέλουμε να τραγουδήσουμε την αγάπη προς τον κίνδυνο... θέλουμε να υμνήσουμε τον πόλεμο - αυτή τη μοναδική εξυγίανση του κόσμου - τον μιλιταρισμό, τον πατριωτισμό, τον αναρχισμό, τις ωραίες ιδέες για τις οποίες πεθαίνει κανείς... θέλουμε να καταστρέψουμε τα Μουσεία, τις Βιβλιοθήκες και τις Ακαδημίες κάθε λογής... θέλουμε να αγωνιστούμε ενάντια στο μοραλισμό, το φεμινισμό και ενάντια στη δειλία που βασίζεται στη σκοπιμότητα και την αυτοεξυπηρέτηση... Ομολογούμε ότι το μεγαλείο του κόσμου πλουτίστηκε από τη νέα ομορφιά της ταχύτητας...".

Μέσα σ' αυτά τα επιβεβαιωτικά θέλω, προσδιορίζεται το πολυσύνθετο κίνημα του φουτουρισμού. Τα επιβεβαιωτικά "θέλω" θα συνεχιστούν και στο "Manifesto tecnico della litteratura futurista" το 1912. Παράλληλα εκθειάζεται η μηχανοκρατία, η τεχνική, η ταχύτητα. Ο προφορικός πολιτισμός γίνεται άξονας της φιλοσοφικής θεώρησης του φουτουρισμού, γιατί εκφράζει την αμεσότητα. Ενώ στο όνομα της ελευθερίας και της ανατρεπτικής δυναμικής της θα πρέπει να αλλάξουν σύμφωνα με τον φουτουρισμό οι εκφράσεις της τέχνης, η σύνταξη του λόγου. Έτσι, ο "ελεύθερος στίχος" στην ποίηση θα πρέπει να κυριαρχήσει γιατί όπως πίστευαν οι φουτουριστές αφυπνίζει την εσωτερική δύναμη του ανθρώπου.

Παράλληλα όμως υπάρχει μια στροφή των φουτουριστών στην ανάγκη να υπερασπιστούν τις χαμένες πατριωτικές αξίες που σφραγίζουν έναν πολιτισμό και διέπουν πεποιθήσεις με επαρκή αυτογνωσία. Παρατηρώντας τη μορφοποίηση του φουτουρισμού είναι εύκολο κάποιος να αντιληφθεί την αντιφατική έκφρασή του. Συγκεκριμένα διαπιστώνεται η ανάγκη αναζήτησης μιας πρωτοπορίας που θα απέβλεπε στην ανατροπή των τυποποιημένων εννοιών μαζί με την προσέγγιση της αυτόφωτης προβληματικής που εκφράζεται από την ιταλική παράδοση. Αυτό το παράδοξο σχήμα αποτέλεσε το συγκεχυμένο περίγραμμα του φουτουρισμού. Είναι αλήθεια ότι υπήρξαν επιρροές του φουτουρισμού από μεμονωμένες πνευματικές παρουσίες της ιταλικής κουλτούρας που ενδεχομένως ήταν καθοριστικές για τη διαμόρφωση της συγκρότησής του. Ο Mario Morasso με το έργο του "La nuova arma" (1905) πριν ακόμη αποσαφηνίσει τη διαμόρφωση των ιδεολογικών του προτάσεων ο φουτουρισμός, έχει υπερασπιστεί τη μηχανοκρατία ως κατάκτηση της νέας κοινωνίας που τροφοδοτεί νέες κατευθύνσεις και αξιολογικές εκτιμήσεις στη ζωή.

Με την εξέλιξη της μηχανοκρατίας θα επιδιωχθεί μια ολόπλευρη ανάπτυξη της τέχνης, θα πει ο M. Morasso με τη μορφή μιας παγκόσμιας θεωρητικοποίησης και συμπυκνωμένης έκφρασης που θα πάρει το όνομα "καλλιτεχνικός ιμπεριαλισμός" (imperialismo artistico - έργο του Morasso γραμμένο το 1903). Αν ο Μ. Μorasso επηρέασε τον φουτουρισμό στις προϋποθέσεις σύλληψης ενός προβληματισμού γύρω από θέματα μηχανοκρατίας και εκφραστικής της τέχνης, ο Gian Petro Lucini με την αναζήτηση της ελευθερίας που ήταν απόρροια ενός αναρχο-πατριωτισμού της λομβαρδικής κοινότητας θα υποστηρίξει την "ελευθερία του στίχου" χωρίς συμβατικότητες ή περιορισμούς, χωρίς μέτρο και φόρμες. Ας μην ξεχνάμε ότι στο σημαντικότερο έργο του Lucini με τίτλο "Revolverate" που δημοσιεύθηκε το 1909, την εισαγωγή έγραψε o Marinetti, εκθειάζοντας την προσπάθεια του Lucini να ανεξαρτητοποίησει τον στίχο από μανιέρες και υποχρεώσεις λογοτεχνικής έκφρασης. Ο Marinetti θα υποστηρίξει σθεναρά την ελευθερία της εκφραστικής δυνατότητας επηρεασμένος από τον Lucini και θα ασκήσει παράλληλα κριτική στο έργο του D' Annuncio.
O Marinetti με τον Depero στο Μιλάνο το 1924,
τότε που λάνσαραν το φουτουριστικο γιλέκο

Αναμφισβήτητα όμως μεγάλη στήριξη στον φουτουρισμό θα προσφέρει ο G. Papini ο οποίος με την ομάδα του και το περιοδικό "Lacerba" θα τονίσει ότι ο φουτουρισμός είναι η μετεξέλιξη της αισθητικής και της καλλιτεχνικής έκφρασης που πρόθεση έχει να δώσει περιεχόμενο αλήθειας στη ζωή και στη δημιουργία. Ο φουτουρισμός στην Ιταλία, αν και έτυχε της μεγάλης συμπάθειας του φασισμού (η πρώτη έκθεση των φουτουριστών έγινε στη Μπιενάλε της Βενετίας το 1926) και ερωτοτροπώντας στο ξεκίνημά του και με τον κομμουνισμό, δεν βρήκε έδαφος ανοχής από τους διανοούμενους της Ιταλίας. Ο B. Groce ο φιλόσοφος που προσπάθησε να θεμελιώσει μια αισθητική του "νέου γλυκού ύψους" (dolce stil nuovo) άσκησε σκληρή κριτική στους ιταλούς φουτουριστές με κάποια ίσως εμπαθή διάθεση, όπως είχε κάνει και για τον D' Annuncio.

Ο φουτουρισμός όμως μέσα από απορρίψεις και αποδοχές θα δημιουργήσει το δικο του ύφος, τη δική του εκφραστικότητα και θα γίνει προάγγελος της νέας πολιτισμικής θεώρησης που ακούει στο όνομα της αυτονομίας του λόγου και της έκφρασης. Το γεγονός όμως ότι έγινε παρακολούθημα του φασισμού (παραλλήλιζαν συχνά οι φουτουριστές την πολιτική δραστηριότητα του φασισμού με τη δική τους καλλιτεχνική δραστηριότητα) αμαυρώνει τις όποιες καλλιτεχνικές φιλοδοξίες και πρωτοπορίες είχε.

Απόστολος Αποστόλου
Δρ. Φιλοσοφίας

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου