Τετάρτη, 14 Ιανουαρίου 2015

Φάκελος φουτουρισμός - Ο ιταλικός φουτουρισμός και ο φασισμός του Μουσολίνι

Οι σχέσεις του φουτουρισμού, του πρωτοποριακού αυτού κινήματος της τέχνης των αρχών του 20ού αι., με τη γέννηση και την ανάπτυξη του ιταλικού φασισμού γεννούν ακόμη και σήμερα διάφορα ερωτηματικά στους ιστορικούς της τέχνης.

Οι πύρινοι λόγοι του ιδρυτή του νεωτεριστικού αυτού ρεύματος τέχνης ποιητή Μαρινέττι στο δημοσιευμένο μανιφέστο στη συντηρητική «Φιγκαρό» το 1909 παραλληλίζονται με τις ρητορικές εξάρσεις του σοσιαλιστή Μουσολίνι στην εποχή του διευθυντή της εφημερίδας «Αβάντι» και τις θυελλώδεις πορείες το 1920-22 του Μουσολίνι των «Fasci» (φασιστικού κόμματος) για την κατάληψη της Ρώμης. Οι παράλληλοι βίοι συνεχίζονται με τη συνταξιοδότηση του Μαρινέττι από τη μουσολινικής έμπνευσης ιταλική Ακαδημία. Η πορεία ακολουθεί την εθελουσία στράτευση του Μαρινέττι και άλλων φουτουριστών στα ιταλικά στρατεύματα του ανατολικού μετώπου το 1942, και η τραγωδία του ιδρυτή του φουτουρισμού, στυλοβάτη της ετοιμόρροπης μουσολινικής «Δημοκρατίας του Σαλό» στη Βόρεια Ιταλία, κλείνει με το θάνατό του το 1944. Λίγους μήνες αργότερα, το 1945, ο Μουσολίνι έχει άδοξο τέλος.

Αρκετοί φουτουριστές καλλιτέχνες στην Ιταλία προσχώρησαν στο φασιστικό κόμμα το 1920, χωρίς να φθάσουν στις πρώτες γραμμές του φασιστικού κράτους και μάλιστα ονομαστοί (ο μουσικός Τοσκανίνι, Μπολτζόν, Μπέκκι), τούτο όμως αδικεί το πρωτοποριακό αυτό καλλιτεχνικό κίνημα να χαρακτηριστεί επίσημη τέχνη του φασιστικού κράτους. Η άποψη του κορυφαίου θεωρητικού του ιταλικού κομμουνιστικού κόμματος και προσεκτικού κριτικού των νεότερων ευρωπαϊκών πολιτιστικών ρευμάτων Αντόνιο Γκράμσι για το φουτουρισμό της χώρας του, καθιστά τέτοιου είδους σκέψεις επιπόλαιες και απλουστευτικές και από μαρξιστική άποψη. Σε ένα γράμμα του, το 1922, στον Τρότσκυ τονίζει την επαναστατική προέλευση του Ιταλικού φουτουρισμού και τις κοινές του ρίζες με τον ρωσικό φουτουρισμό, ο οποίος ακολουθεί τις κατευθύνσεις του ρωσικού κομμουνιστικού κόμματος.

Ο Γκράμσι αναφέρει: «Πριν από τον πόλεμο, οι φουτουριστές ήταν πού λαοφιλείς ανάμεσα στους εργάτες. Το περιοδικό Lacerba που είχε κυκλοφορία 20.000 φύλλα διαβαζόταν κατά τα τέσσερα πέμπτα από εργάτες. Κατά τη διάρκεια πολλών εκδηλώσεων της φουτουριστικής τέχνης στα θέατρα των ιταλικών πόλεων, συνέβη οι εργάτες να υπερασπίζονται τους φουτουριστές, αντίθετα με τους μικροαστούς και τους αριστοκράτες νέους που συγκρούονταν με τους φουτουριστές». Δεν πρέπει να ξεχνάμε και την πρώτη θεατρική επιτυχία του αναρχικού Famone, ενός από τους πρωταγωνιστές της σατιρικής αυτής τραγωδίας.

Ο φουτουρισμός έγινε δεκτός στην καλλιτεχνική πρωτοπορία και σε άλλα μέρη της Ευρώπης και είχε μεγάλη επιρροή στην προεπαναστατική Ρωσία. Ο μεγάλος Ρώσος ποιητής της Οκτωβριανής Επανάστασης, ο Μαγιακόφσκι, και το ρεύμα του κονστρουκτιβισμού δέχθηκαν αρκετές επιρροές από τον ιταλικό φουτουρισμό. Ο Μαγιακόφσκι είχε όμως ξεκάθαρους πολιτικούς προσανατολισμούς και διαφορετικές ποιητικές αξίες από αυτές του Μαρινέττι. Ο Ιταλός ποιητής έγινε δεκτός με ενθουσιασμό το 1913 στη Ρωσία από τους κύκλους των φουτουριστών, αυτός ο ενθουσιασμός όμως δεν τους εμπόδισε να τον κατατάξουν στους κόλπους της «πολεμόχαρης αστικής τάξης». Ο Μαγιακόφσκι μάλιστα ύψωσε εναντίον του ένα ποίημα: «Αηδία και μίσος για τον πόλεμο» ως απάντηση στο σύνθημα του Μαρινέττι που ήταν «πόλεμος – υγεία του κόσμου». Η Σοβιετική Ρωσία του 1921 όμως θα αποδώσει τιμές στον Μαρινέττι, συνειδητό υποστηρικτή των φασιστικών πορειών του Μουσολίνι, με τις γνωστές δηλώσεις του σοβιετικού λαϊκού επιτρόπου πολιτισμού (υπουργού) Λουντατσάρσκυ. Ο Γκράμσι «καλυμμένος» από αυτές τις δηλώσεις τιμά τον Μαρινέττι με το άρθρο του «Μαρινέττι ο επαναστάτης». Κατατάσσει τον συμπατριώτη του στους επαναστάτες, επειδή επιχειρεί να καταστρέψει την αστική κουλτούρα.

Η καταστροφή αυτή είναι το πρώτο μεγάλο βήμα για να ακολουθήσει η επικράτηση της επαναστατικής προλεταριακής κουλτούρας. Οι φουτουριστές τονίζει ο Γκράμσι στον τομέα τους, στον τομέα της κουλτούρας, είναι επαναστάτες. Οι προλετάριοι μακροπρόθεσμα είναι απίθανο να κερδίσουν περισσότερο από αυτά που προτείνουν οι φουτουριστές. (...)

Ο Μαρινέττι, ιδρυτής του φουτουρισμού, και ο Μουσολίνι ιδρυτής του ιταλικού φασισμού έχουν βέβαια διαφορετική κοινωνική καταγωγή, αριστοκράτης ο πρώτος αναθρεμμένος στα αστικά σαλόνια των Ιταλών επιχειρηματιών της Αλεξάνδρειας. Λαϊκής καταγωγής ο Μουσολίνι, γιος αρχισυνδικαλιστή σιδηρουργού – από ένα χωριό της Αιμίλια Ρομάνα. Όπως εύστοχα τονίζουν οι ιστορικοί της τέχνης, ενώνει και τους δύο η Νιτσεϊκή ιδέα του «Ανθρώπου του πεπρωμένου», η λατρεία του πολέμου σαν την «υγιεινή του κόσμου», της μηχανής, της ταχύτητας, του αεροπλάνου, ο θαυμασμός τους στα πρώτα χρόνια στη λυτρωτική δύναμη του Αναρχισμού. Ο Μουσολίνι των χρόνων της σοσιαλιστικής του διαδρομής μισεί την ατομική ιδιοκτησία που παγιώνει τη διαφορά ανάμεσα στα άτομα και τη φυσική εργασία που υποβιβάζει τον άνθρωπο. Ο αντικληρισμός του είναι σταθερός μέχρι και τα πρώτα χρόνια του φασιστικού κόμματος, ενώ από το 1920 αρχίζουν οι συμβιβασμοί του με το Βατικανό και τους άλλους παραδοσιακούς. Ο Μουσολίνι δεν ήταν αυτός που το 1918 μετά την πρώτη του πτήση με αεροπλάνο είχε μιλήσει στη γλώσσα του φουτουριστή Μαρινέττι; «Νιώθω στις φλέβες μου την αληθινά διονυσιακή μέθη από την κατάκτηση των αιθέρων». Το φουτουριστικό πολιτικό μανιφέστο του 1913 διακηρύττει προτάσεις αναρχικές, σοσιαλιστικές και ουτοπικές.

Το πολιτικό φουτουριστικό κείμενο του Μαρινέττι και άλλων φουτουριστών το 1918 επεξεργάζεται τις θέσεις αυτές. Τώρα, με το τέλος του πολέμου, τα συνθήματά του είναι τόσο αόριστα και βρίσκει εδώ καταφύγιο ένα ετερόκλητο πλήθος από εθνικιστές του Ιταλού ποιητή Ντ’ Αννούντσιο έως διάφορους απογοητευμένους αριστερούς και αναρχικούς. Η πρωτοποριακή ορμή του φουτουρισμού λήγει με το τέλος του πολέμου το 1918, σε ένα πόλεμο που αρκετοί φουτουριστές έπεσαν στα πεδία της μάχης για δόξα της νέας Ιταλίας. Η ολοκληρωτική εξουσία του Μουσολίνι τον θεωρεί παρελθόν, δεν τον χρειάζεται για «επιστήμη και τέχνη», έχει βέβαια ο φουτουρισμός συμβάλλει για τα καλά στην άνοδο του Ντούτσε στην εξουσία. Ο νέος αυτοκράτορας της Ρώμης αποκαθιστά τον κλασικισμό, τις γραμμές, τις εικόνες, το “imperium”, την «ένδοξη ιστορία». Υπάρχουν βέβαια αναλαμπές διαφόρων ποιητών, ζωγράφων και αρχιτεκτόνων, αλλά ο ιταλικός φουτουρισμός ως κίνημα δεν εγγίζει τώρα τις αναζητήσεις των νέων καλλιτεχνών. Ο φουτουρισμός του γαλλοθρεμμένου μέτριου Ιταλού ποιητή Μαρινέττι έχει τέλος τραγικό σαν καλλιτεχνικό κίνημα – αλλά εκτός από τον επαναστατικό του θρύλο έδωσε στην τέχνη έναν κόσμο διαφορετικό από αυτό των παραδοσιακών Ακαδημιών και του ερμητισμού που τότε κυριαρχούσε.

Λουκάς Κ. Θεοχαρόπουλος

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου