Παρασκευή, 14 Νοεμβρίου 2014

Φάκελος υπερρεαλισμός - Ανδρέας Εμπειρίκος, από τον "ορθόδοξο" υπερρεαλισμό στη βαθύτερη προσωπική έκφραση

Το στίγμαΛόγου συνεχίζει το αφιέρωμα στον υπερρεαλισμό με βάση κείμενα που είχαν δημοσιευθεί στο λογοτεχνικό περιοδικό "Ομπρέλα" δέκα χρόνια πριν (περισσότερα εδώ). Το έκτο κατά σειρά κείμενο που φιλοξενούμε, είναι του Δημήτρη Κόκορη:

Η Υψικάμινος (1935) είναι η πρώτη ποιητική συλλογή, η οποία σε γενικές γραμμές εισάγει τον "ορθόδοξο" υπερρεαλισμό στην ελληνική λογοτεχνία, γιατί στα περισσότερα ποιήματα, που την συγκροτούν, διακρίνεται ο ποιητικός τρόπος της αυτόματης γραφής. Ένας τρόπος που συνυφάνθηκε με τη διάσπαση της έλλογης αλληλουχίας και με την ανάδειξη στοιχείων του υποσυνείδητου. Ένας τρόπος που σκιαγραφήθηκε και στο γνωστό υπερρεαλιστικό μανιφέστο του 1924.

Η πρωτοαναφερθείσα πρωτιά της Υψικαμίνου υπογραμμίζεται και από στοιχεία και από πειστικές τοποθετήσεις, που αποδεικνύουν ότι η συλλογή του Θεόδωρου Ντόρρου (Σημ. του στίγμαΛόγου: περισσότερα για τον Ντόρρο μπορείτε να δείτε εδώΣτου γλυτωμού το χάζι (α΄ έκδοση: Παρίσι 1930) - η οποία θεωρήθηκε και θεωρείται από ορισμένους μελετητές σαν το φανέρωμα του υπερρεαλισμού στην ελληνική ποίηση - οφείλει την υπερρεαλίζουσα αύρα της στο ότι ο Ντόρρος γνώριζε πλημμελώς την ελληνική γλώσσα. Από τη συλλογή του Ντόρρου δεν λείπουν οι αξιόλογες ποιητικές εκλάμψεις, αλλά η υπαρξιακή σκευή της και άλλες πολλαπλές ενδείξεις οδηγούν να εικάσουμε ότι προφανώς ο Ντόρρος - ο οποίος, για παράδειγμα, θέλοντας σε επιστολή του να αναφερθεί σε "κλειστά" περιοδικά, τα χαρακτηρίζει "άνοιχτα" - επιθυμούσε να τιτλοφορήσει τη συλλογή "Στη θέα της σωτηρίας" (ή κάπως έτσι).

Πολλά κείμενα της Υψικαμίνου διασπούν σε μέγιστο βαθμό την έλλογη αλληλουχία. Από την ανάγνωσή τους αναδύονται ξάφνιασμα, χαμόγελο, θυμηδία, πιθανόν γέλιο και γενικώς ευχάριστη διάθεση. Όσο βέβαιο είναι ότι η ποίηση μπορεί να στοχεύει και σε άλλα πράγματα, άλλο τόσο βέβαιο είναι ότι οι αντιδράσεις αυτές δεν πρέπει να αποκλείονται ως στόχοι της λογοτεχνίας. Στις συγκεκριμένες αντιδράσεις θα μπορούσαμε να προσδώσουμε και κοινωνικές προεκτάσεις: Το ξάφνιασμα των αναγνωστών είναι μια συνέπεια εν δυνάμει κοινωνική, που θα μπορούσε να αποβεί και δημιουργική για τη ζωή τους ως πολιτών, εάν και εφόσον επέτρεπαν στη  λογοτεχνία να διεισδύσει γόνιμα στην καθημερινότητά τους. Το ότι, βέβαια το υπερρεαλιστικό κίνημα φτάνει στην Ελλάδα ακρωτηριασμένο, μόνο σαν ατομική επανάσταση - με την υπόνοια ότι έτσι ουσιαστικά υπέθαλψε φασίζουσες από πολιτικής πλευράς τάσεις - είναι ένα θέμα για συζήτηση, το οποίο προκάλεσε και έντονες φιλολογικές έριδες.

Επιστρέψουμε στην Υψικάμινο και δειγματοληπτικά σε ένα από τα χαρακτηριστικότερα κείμενά της:

ΙΠΠΕΥΩΝ ΟΝΟΥΣ ΑΓΑΠΩΝ ΚΥΡΙΕΣ

Ο πιο ακατανόητος στρόβιλος εξικνούμενος από κλειδοκύμβαλον παρέσυρε τον ασπάλακα που κρατούσε η κανονική μύτη της μικρής νοσοκόμου. Ενώπιον του μεγαλομάρτυρος διελύθη το χέρι της νοσοκόμου και κατέπεσε με φοβερό πάταγο το δεξί μάτι ενός μαυροντυμένου ερπετού. Όμως ο καπνός δεν παρεσύρθη. Κάθε τολύπη έγινε σπίνος και επέμεινε με επικίνδυνο φανατισμό να οραματίζεται τη μυγδαλιά του κρυσφηγέτου μιας αριστοτεχνικής ορχήστρας. Ο θηριοδαμαστής ενικήθη και έλαμψε για χιλιοστή φορά ο φιόγκος που παρέσυρε πολλές λουόμενες γυναίκες προς το καφενεδάκι του χωριού του εξηκοστού ογδόου ονάγρου. Κανείς δεν κατεσπιλώθη περισσότερο από σκασμένο καρπούζι. Η ανημπόρια του παλιού κρονόληρου επατάχθη και στη θέσι της σηκώθηκε μια για πάντα μια κορυβαντιώσα ομίχλη.

Πρόκειται για κείμενο αυτόματης γραφή, από το οποίο εκλείπει η έλλογα ελεγχόμενη κεντρική ιδέα που προκύπτει από τα σημαινόμενα. Τέτοιου τύπου καταθέσεις, στις οποίες το άλογο στοιχείο καλύπτει όλη σχεδόν την επιφάνεια του ποιητικού νοήματος, δεν συναντώνται στο έργο άλλων σημαντικών  υπερρεαλιστών της γενιάς του '30: Αρκετές καταθέσεις του Νίκου Εγγονόπουλου διαθέτουν ένα ποσοστό άλογου στοιχείου, το οποίο όμως δεν καλύπτει ολικά τα ποιητικά συμφραζόμενα, ενώ ο Νικόλας Κάλας ως Νικήτας Ράντος διαμόρφωσε έναν υπερρεαλισμό έλλογα ελεγχόμενο, με σατιρική ορμή και καταγγελτική των αστικών θεσμών διάθεση, τόσο στην πρώιμη (βλ. βια παράδειγμα "Πανεπιστημαική παράδοση") όσο και στην όψιμη (βλ. για παράδειγμα "Η οσφύς του λαγού η μοναρχική μου αγάπη") παραγωγή του. Επομένως, ο ελληνικός υπερρεαλισμός αποκολλήθηκε από τη δογματική τήρηση των "ορθόδοξων"  αρχών του κινήματος (ας μην ξεχνάμε ότι και το μανιφέστο του 1929 αναθεωρούσε εν μέρει το μανιφέστο του 1924). "Έβαλε νερό στο κρασί του", τουλάχιστον ως προς την εφαρμογή της αυτόματης γραφής και της κατάλυσης του λογικού ειρμού, ώστε η νεωτερίζουσα ορμή του να εκφραστεί και με την καλλιτεχνική προσωπικότητα του κάθε ποιητή-εκπροσώπου. Ακόμη και στην Υψικάμινο τα ίχνη του λογικού ειρμού δεν απουσιάζουν. Στο ποίημα "Τριαντάφυλλα στα παράθυρα", που δεν μας κερδίζει με τη χαμηλόβαθμη υπερρεαλιστική του ρητορική, αλλά με τη συναισθηματική του ειλικρίνεια και με θυμόσοφη διάθεση, εγκιβωτισμένη στη λεκτική μανιέρα του Εμπειρίκου, διαβάζουμε:

Σκοπός της ζωής μας δεν είναι η χαμέρπεια. Υπάρχουν απειράκις ωραιότερα πράγματα και απ' αυτήν την αλματώδη παρουσία του περασμένου έπους. Σκοπός της ζωής μας είναι η αγάπη. Σκοπός της ζωής μας είναι η λυσιτελής παραδοχή της ζωής μας και της κάθε μας ευχής εν παντί τόπω εις πάσαν στιγμήν εις κάθε ένθερμον αναμόχλευσιν των υπαρχόντων. Σκοπός της ζωής μας είναι το σεσημασμένον δέρας της υπάρξεώς μας.

Η μελέτη των κειμένων δείχνει ότι η ποιητική του Ανδρέα Εμπειρίκου σφραγίστηκε από το ερωτικό στοιχείο και μάλιστα στη σεξουαλική μορφή του. Αυτό υπονοείται και στον τίτλο "Ιππεύων όνους αγαπών κυρίες": Το δεύτερο μισό του στίχου είναι αναφορικά σαφές. Οι τροπικές ενεστωτικές μετοχές υπογραμμίζουν τη διάρκεια και το ταυτόχρονο των δύο πράξεων, ενώ η αναλογία ιππασίας και σεξουαλικής πράξης είναι τόσο γνωστή, ώστε οι διασαφηνίσεις περιττεύουν.  Πολύ πριν φτάσει ο Εμπειρίκος στις ποιητικές αποκρυσταλλώσεις της Οκτάνας και στην πεζογραφικά εκφρασμένη πανσεξουαλική εικονοποιία και ρητορική του Μεγάλου Ανατολικού, μείωνε το ποσοστό άλογης αλληλουχίας ήδη από την Ενδοχώρα (1945), σκιαγραφώντας με όλο και μεγαλύτερη διαύγεια τον έρωτα στη σεξουαλική του διάσταση:

ΑΦΡΟΣ

Είναι οι πόθοι μιναρέδες στυλωμένοι
Λάμψεις του μουεζίνη στην κορφή τους 
Φωτοβολίδες των κραυγών της οικουμένης
Πυγολαμπίδες σε συρτάρια κορασίδων
Που κατοικούν σ' ακρογιαλιές μέσα σ' επαύλεις
Και τρέχουν με ποδήλατα σε κήπους
Άλλες γυμνές άλλες ημίγυμνες κι άλλες φορώντας
Φορέματα με φραμπαλάδες και ποτίνια
Που στίλβουν την ημέρα και τη νύχτα
Όπως τα στήθη τους την ώρα που βουτάνε
Μες στον αφρό της θάλασσας.

Προϊόντος του χρόνου ο Εμπερίκος απομακρύνεται από την αυτόματη γραφή και χειρίζεται το προσφιλές του θέμα περισσότερο με υπερρεαλιστική διάθεση (υπέρβαση του αστικού καθωσπρεπισμού), παρά με "ορθόδοξη" υπερρεαλιστική τεχνική. Το ποίημα, που επιλέξαμε για κατακλείδα του κειμένου μας, είναι το δέκατο (ΧΙ) της ενότητας "Μορφές αιθρίας" από τη συλλογή Γραπτά ή Προσωπική Μυθολογία (1960). Η συγκινησιακά ισχυρή και εκφραστικά λεπτουργημένη αποτύπωση του παλιού (τουλάχιστον παπαδιαμάντειου) δίπολου "θέρος-έρως" λειτουργεί νεωτερικά, θεμελιωμένη σε μια υψηλόβαθμη δραματικότητα (πυκνή διαδοχή εικόνων) και συγκροτώντας μία από τις καλύτερες, αλλά και χαρακτηριστικότερες καταθέσεις του Ανδρέα Εμπειρίκου:

Το φως ολοένα δυναμώνει και εντός ολίγους ολοκληρούται η μεσημβρία. Τα μαγαζιά, τα εκπαιδευτήρια σχολάζουν, και ο κόσμος αποσύρεται στα σπίτια. Πολλά κλείνουν τα εξώφυλλα, ή κατεβάζουνε τα στόρια. Στο τελευταίο πάτωμα ενός σπιτιού, ένας υπάλληλος του δημοσίου, με όλο το πάθος του κριού που κρούει μια πύλη, κινείται με αύξουσαν ορμήν μέσα στα σκέλη νεάνιδος που σπαρταρά και ασπαίρει. Η πόλις τέρπεται στη θαλπωρή που συνεχώς αυξάνει, και ενώ στενάζει η κόρη ηδυπαθώς, στιλπνό, παφλάζον και ζεστό το καλοκαίρι καταφθάνει.




Δημήτρης Κόκορης
δ.φ. - ειδικός επιστήμονας του Α.Π.Θ.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου