Δευτέρα, 15 Σεπτεμβρίου 2014

Κωστής Παλαμάς vs. Κώστα Καβάφη, γιατί τιμήσαμε τον δεύτερο και "ξεχάσαμε" τον πρώτο

Αφορμή για τούτο το κείμενο στάθηκε η εισαγωγή ενός άρθρου της Ανθούλας Δανιήλ, στο τεύχος της «Φιλολογικής» που κυκλοφορεί, σχετικά με τον Κωστή Παλαμά. Αντιγράφω:

«Το 2013 εορτάστηκε ως έτος Καβάφη και οι επετειακές εκδηλώσεις προεκτάθηκαν στο 2014 χωρίς να ξέρουμε πότε θα πάρουν τέλος. Αυτό δεν σημαίνει πως ο συγκεκριμένος ποιητής έχει ανάγκη από επετείους ή ότι η ποίησή του δείχνει να παίρνει τέλος. Αντίθετα, το αντίπαλο δέος, ο Κωστής Παλαμάς που, όταν ο Καβάφης έκανε την εμφάνισή του, μεσουρανούσε αστέρας τρανός στο ποιητικό στερέωμα, μάλλον ξεχάστηκε (;) ή καλύτερα δεν προβλήθηκε όσο θα έπρεπε και όσο θα ταίριαζε στην προσωπικότητά του.

Πολλοί θα πουν ότι η ποίησή του δεν διαβάζεται, όπως λένε ότι ο Παπαδιαμάντης δεν διαβάζεται, αλλά το ερώτημα είναι και ποιος διαβάζεται ποιητής ή πεζογράφος που πέρασε ήδη έναν αιώνα από την εποχή της ακμής του. Κανείς».


Συμφωνώ με την κα Δανιήλ και σε όσα γράφει στη συνέχεια για τον Κωστή Παλαμά, αλλά έχω να κάνω ένα σχόλιο στο ερώτημά της ποιος ποιητής που πέρασε ήδη έναν αιώνα από την εποχή της ακμής του διαβάζεται. Η απάντηση στο ερώτημα αυτό δεν είναι "κανείς": είναι ότι όλοι διαβάζονται, απλά κάποιοι διαβάζονται ευκολότερα από άλλους και ο Κωστής Παλαμάς δεν είναι ένας από αυτούς, ενώ ο Κώστας Καβάφης είναι. Γιατί; Για τον ίδιο λόγο που αν διαβάσει κανείς σήμερα τις τελευταίες συλλογές του Αντώνη Ζέρβα από τη μία και του Αντώνη Φωστιέρη από την άλλη, θα μείνει να θυμάται εκείνη του Ζέρβα (φυσικά δεν επιχειρώ συγκρίσεις μεγεθών ούτε αναλογίες με τον Παλαμά και τον Καβάφη, φέρνω απλώς ένα παράδειγμα από τη σύγχρονη εποχή)! Γιατί ο κυνισμός (στην περίπτωση του Καβάφη, η περίφημη ειρωνεία του) εντυπώνεται περισσότερο στη μνήμη απ’ ό,τι ο λυρισμός και, αν κάτι μας ενοχλεί, εντέλει έχει μεγαλύτερες πιθανότητες να το θυμόμαστε.

Εντάξει, στην περίπτωση του Παλαμά και του Καβάφη υπάρχουν και άλλα στοιχεία που προκρίνουν τον δεύτερο έναντι του πρώτου: η μορφή της ποίησης καθενός από τους δύο είναι το βασικότερο, η γλώσσα είναι ένα άλλο, ο τρόπος διαχείρισης των εθνικών ιδεών ένα τρίτο και ο τρόπος διαχείρισης της ποιητικής κληρονομιάς ένα τέταρτο. Ας τα δούμε λίγο πιο αναλυτικά:

Η μορφή και το ύφος της ποίησής τους

Ο Κωστής Παλαμάς βασίστηκε πολύ στο μέτρο. Όπως παρατηρεί ο Παναγιώτης Μαστροδημήτρης σε άλλο άρθρο του ίδιου τεύχους της «Φιλολογικής», χρειαζόταν ένα μετρικό σχήμα μέσα από το οποίο να αναπτύξει τους θεματικούς του πυρήνες και ιδίως τους αισθητικούς του πειραματισμούς, ενώ βασικό χαρακτηριστικό της ποίησής του είναι ο λυρικός της χαρακτήρας. Ο Κώστας Καβάφης, από την άλλη, έγραψε σε ελεύθερο και ανισοσύλλαβο στίχο και ένα σημαντικό στοιχείο της ποίησής του, όπως ήδη αναφέραμε, είναι η αντιλυρικότητά της, η οποία εκφράζεται με την ειρωνεία. Κι αν ο Παλαμάς έγραψε μακρότατες συνθέσεις και ένα πολύτομο έργο και η ποίησή του ήταν μια επική θάλασσα, ο Καβάφης έγραψε έναν μικρό αριθμό σύντομων ποιημάτων, δίνοντας όμως στίχους που «συχνά θυμίζουν παροιμιακό ή γνωμικό λόγο», όπως παρατηρεί ο Μιχάλης Μερακλής σε άλλο άρθρο στο ίδιο τεύχος της «Φιλολογικής».

Η γλώσσα

Η γλώσσα του Παλαμά είναι χυμώδης και ενίοτε ανοικονόμητη, όπως εύστοχα παρατηρούσε ο Νάσος Βαγενάς σε άρθρο του στο «Βήμα» έντεκα χρόνια πριν. Ο Παλαμάς δείχνει «μια σταθερή προτίμηση σε μια γλωσσική μορφή αρθρωμένη γύρω από επίθετα και σύνθετες λέξεις που σε πολλές περιπτώσεις δίνουν την εντύπωση μιας τεχνητής λογοτεχνικής γλώσσας χωρίς άμεση αναφορά στο κυρίαρχο γλωσσικό αίσθημα της εποχής» (Π. Μαστροδημήτρης). Η γλώσσα του Καβάφη, από την άλλη, είναι ειρωνική, αντιλυρική και «ασυγκίνητη», κάποτε μάλιστα γίνεται αντιποιητικά στεγνή. Όμως εντυπώνεται και προοιωνίζεται τη μελλοντική γλώσσα που θα χρησιμοποιήσουν οι ποιητές, γι’ αυτό και έχει τελικά μεγαλύτερη συγγένεια με την εποχή μας.

Ο τρόπος διαχείρισης των εθνικών ιδεών

Μολονότι και ο Καβάφης είναι ελληνοκεντρικός, ο Παλαμάς δεν είναι απλά αυτό: είναι εθνικός ποιητής, όπως ο Διονύσιος Σολωμός και ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης. «Βγαίνει από τα σπλάχνα του έθνους», όπως παρατηρεί η Ανθούλα Δανιήλ σε άλλο άρθρο της «Φιλολογικής», εμπνέεται από τη Μεγάλη Ιδέα και ανασαίνει τις μεγάλες στιγμές του έθνους. Αποτέλεσμα αυτού του γεγονότος είναι μια ποίηση μεγαλόστομη και πομπώδης στο μεγαλύτερο μέρος της. Όλα αυτά ο Καβάφης δεν τα επεδίωξε ποτέ. Αντίθετα, έθεσε εαυτόν εκτός γενεάς και τεκταινομένων, έστρεψε το βλέμμα του στον άνθρωπο και την καθημερινότητα και γι’ αυτόν έγραψε, ουσιαστικά σηματοδοτώντας μια νέα εποχή στην ποίηση.Ήταν σαν να έκλεισε πίσω του την αυλαία και όταν την ξανάνοιξε, να πήρε θέση στο κέντρο της σκηνής.

Ο τρόπος διαχείρισης της ποιητικής κληρονομιάς

Το είπαμε ήδη εμμέσως: ο Παλαμάς ήταν συνεχιστής της ποιητικής κληρονομιάς των προγενεστέρων του, υφολογικά και θεματολογικά, ενώ ο Καβάφης ήταν εκείνος που την αμφισβήτησε και επιχείρησε ένα δικό του ιδίωμα, ένα δικό του ποιητικό σύμπαν.

Ας ήταν λοιπόν ποιητές της ίδιας γενιάς και οι δύο. Ο Παλαμάς ήταν το τέλος μιας εποχής και ο Καβάφης η αρχή μίας άλλης.

Χριστίνα Λιναρδάκη

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου