Τετάρτη, 7 Μαΐου 2014

Η ποίηση της Νότιας Αφρικής

Το να ανθίσει ένα λογοτεχνικό είδος σε μια αποικία και να αποκτήσει αυτόνομη υπόσταση είναι ένα στοιχείο ξένο προς τη δική μας κουλτούρα, ακόμα όμως κι εμείς καταλαβαίνουμε ότι δεν είναι εύκολο πράγμα. Το νέο φρούτο έχει πάντα να αναμετρηθεί με τα επιτεύγματα της «μητέρας» χώρας – για την αλαζονική στάση της οποίας οι άποικοι έχουν μάλιστα και φράση: “culture cringe” (η φράση πρωτοχρησιμοποιήθηκε στην Αυστραλία και μιλάει για τη μητροπολιτική εκζήτηση που αναγκάζει τις πρώην αποικίες να αντιλαμβάνονται τους εαυτούς τους ως κατώτερους). Είναι οπωσδήποτε δύσκολο να δημιουργεί κανείς με τέτοιους όρους, όμως οι δημιουργοί δεν πτοούνται, γράφουν ανεξαιρέτως.

Και το θέμα είναι ότι στη Νότια Αφρική γράφεται καλή ποίηση, τουλάχιστον δυο αιώνες τώρα. Ποια είναι τα συστατικά της; Κατ' αρχάς, όπως και οπουδήποτε αλλού, η ιστορική μνήμη. Μόνο που εδώ η ιστορική μνήμη αντλεί από ποικίλες αλληλοαναιρούμενες αναμνήσεις, οι οποίες προβάλλουν επίκαιρα αιτήματα που αφορούν με κάθε τρόπο το παρόν.

Ένα άλλο συστατικό, πολύ συχνό, είναι η πολεμική διάθεση, συνυφασμένη κατά κύριο λόγο με την οξεία επίγνωση της φυλής στην οποία ανήκει ο ποιητής που γράφει το ποίημα. Οπωσδήποτε, θα ήταν αφύσικο να μιλήσει κανείς για νοτιοαφρικανική ποίηση αγνοώντας το ζήτημα της φυλής, αλλά η πολεμική διάθεση δεν εξαντλείται στο παρελθόν μεταξύ λευκών και μαύρων: τη βλέπουμε και μεταξύ των λευκών, μεταξύ Ολλανδών και Άγγλων, είναι δηλ. μια πολύπλοκη συνιστώσα που καλείται να διαπραγματευθεί δύσκολα ερωτήματα και μια ακόμη πιο δύσκολη πραγματικότητα:

As long as
this land, my country
is unpoetic in its doings
it’ll be poetic to disagree.

(Mafika Gwala, “In Defense of Poetry”)

brakke,
mongrels, house dogs after years still only half homely, tails clowning
but always with belching backsides waiting in the wings.
Uncouth, stinking, impossible to ignore.

(Sally-Ann Murray, “Poetry competition”)

Ευτυχώς τουλάχιστον που οι Νοτιοαφρικανοί ποιητές δεν χρειάζεται να αναμετρούνται και να υπερβαίνουν σε κάθε λέξη τους μια δεξαμενή λογοτεχνικών και μυθικών στοιχείων, όπως νιώθουν υποχρεωμένοι να κάνουν οι Ευρωπαίοι ομόλογοί τους. Παρόλα αυτά, ένας λαός αυτοχθόνων μιας χώρας που έχει αποικηθεί υφίσταται την πίεση να απαρνηθεί την ιστορία του και να επανατοποθετηθεί στην εθνική ιστορία ενός άλλου λαού: η αυτο-εξορία έχει τελικά πολλές μορφές:

I know my history damn well
to begin with it has little to do with 1652

(Sipho Sepamla, “History-books, Amen!”)

Βέβαια, η ποίηση προσφέρει τη δυνατότητα της μεταμόρφωσης της ιστορίας σε αυτό που βιώνει ο ποιητής – δεν τον υποχρεώνει, με άλλα λόγια, να αφηγηθεί τις εμπειρίες του παρελθόντος:

Something rearranged the coal dust of our souls
so that we could have the momentary radiance of flowers,
and become rubies more precious than blood.

(Karen Press, “In the cradle of humankind”)

Είδαμε μόλις ένα ποίημα που προχωρά με σίγουρα, στέρεα βήματα προς την καταληκτική λέξη “blood”, κάνοντας διττή αναφορά: από τη μια στην κληρονομιά και από την άλλη στη θυσία και τα βάσανα, υπερβαίνοντας ταυτόχρονα και τα δύο στον παρόντα χρόνο.

Τα τελευταία χρόνια έχει γίνει διακριτή μια τάση συμφιλίωσης μεταξύ των εθνοτήτων και των φυλών που απαρτίζουν τον πληθυσμό της Νότιας Αφρικής. Ένα ενωμένο έθνος έχει γίνει ορατό στον ορίζοντα. Χωρίς να αποσείει εντελώς την αβεβαιότητα του «ανήκειν», που είναι πάντα εκεί, σαν βαριά σκιά:

the hiding
dividing
fearful deciding
of what i am
who i should be

(Malika Ndlovu, “born in africa but”)

Μια λέξη έβλεπα γραμμένη ξανά και ξανά στους τοίχους: “ubuntu”. Ρώτησα τι σημαίνει. Μου είπαν: «ανθρωπιά».

Χριστίνα Λιναρδάκη

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου