Τετάρτη, 14 Μαΐου 2014

Εντέλει, μεταφράζεται η ποίηση;

Η απάντηση στο ερώτημα είναι, ασφαλώς, ναι. Τα πάντα μεταφράζονται. Ποιο είναι το αποτέλεσμα της μετάφρασης, όμως; Μήπως ένα έργο διαφορετικό από το αρχικό;

Στον πυρήνα κάθε μεταφραστικής προσπάθειας βρίσκεται ένα καίριο ερώτημα: πιστότητα στο πρωτότυπο ή αφοσίωση στο νόημα; Με άλλα λόγια, πιστή μετάφραση, η οποία ενδέχεται να περιέχει αναντιστοιχίες – πολιτισμικές, γλωσσικές ή άλλες, ή πιο ελεύθερη, που γεφυρώνοντας τις αποστάσεις –πολιτισμικές, γλωσσικές ή άλλες – θα λειτουργήσει υπέρ του νοήματος και θα το κοινωνήσει καλύτερα; Κάθε μεταφραστής καλείται να δώσει τη δική του απάντηση στο ερώτημα κι εμείς θα προσπαθήσουμε αυτό ακριβώς, να δούμε την απάντηση που δίνει ο εκάστοτε μεταφραστής σε μια σειρά παραδείγματα. Στο τέλος αυτής της περιήγησης, θα αναρωτηθούμε ξανά αν εντέλει μεταφράζεται η ποίηση και θα δώσουμε, πιο ενημερωμένοι πια, την απάντησή μας.

Κυκλοφόρησε πριν λίγους μήνες από τις εκδόσεις Άγρα η συλλογή «Αυτό που όλα στοχεύουν – That to which all things aim» του Michael March σε μετάφραση της Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ. Εκεί βλέπουμε, στη σελ. 46, το ακόλουθο ποίημα:

Where no one stood
He understood
Where no one went
He underwent
the vastness of
his lies


Ένα τέτοιο πρωτότυπο έχει όλα τα φόντα να γίνει το Βατερλώ του μεταφραστή. Είναι πάρα πολύ δύσκολο να μεταφέρει κανείς στα ελληνικά τις επαναλήψεις της μορφής (stood-under/stood, went-under/went) και του μοτίβου (under στο ρήμα των ζυγών στίχων) και η αναπόφευκτη επιλογή είναι να τις αγνοήσει. Η κα Ρουκ έχει μεταφράσει το ποίημα ως εξής:

Εκεί που κανείς δεν στάθηκε
κατάλαβε
Εκεί που κανείς δεν πήγε
ένιωσε
την απεραντοσύνη
του ψέματός του


Αν δεν υπήρχε το «του» στο τέλος, ο μεταφραστής θα έπρεπε να αντιμετωπίσει ένα θεμελιώδες μεταφραστικό πρόβλημα που, όπου παραβλέπεται, κάνει τη μετάφραση άτεχνη: θα χανόταν το γένος του προσώπου που μιλάει. Εδώ το «του» λοιπόν λύνει το πρόβλημα αναίμακτα, αν και αυτά πιστεύω πως ένα «αυτός» στον δεύτερο και τον τέταρτο στίχο θα επέστρεφε στο ποίημα, διά της ισχύος της επαναλήψεως της λέξης, λίγη από την ένταση που χάνεται αφού δεν μπορούν να επαναληφθούν η μορφή και το μοτίβο.

Συχνά-πυκνά δεν λείπουν τα λάθη από τη μετάφραση, όσο καλοπροαίρετος κι αν είναι ο μεταφραστής. Στη σελίδα 64 του ίδιου βιβλίου («Αυτό που όλα στοχεύουν») διαβάζουμε:

“No thing – no side of a thing – shows itself except by actively hiding the others.”

το οποίο έχει μεταφραστεί:

«Κανένα πράγμα, καμιά πτυχή κανενός πράγματος, αποκαλύπτεται, παρά μόνο όταν δραστήρια κρύβονται οι άλλες.»

αντί του σωστού:

«Κανένα πράγμα - καμιά πτυχή κανενός πράγματος - δεν αποκαλύπτεται, παρά μόνο όταν δραστήρια κρύβει τις άλλες.»

Στα ελληνικά χρησιμοποιούμε πάντα διπλή άρνηση και είναι βέβαιο πως το νόημα αλλάζει δραματικά όταν το ρήμα γίνεται ενεργητικό.

Τι γίνεται όμως στην περίπτωση των πολιτιστικών αναντιστοιχιών; Όταν το ποίημα αναφέρεται σε πράγματα και θέματα μίας κουλτούρας, τα οποία είναι κατά πάσα πιθανότητα άγνωστα σε μιαν άλλη;

Ας δούμε ένα ποίημα της Mohja Kahf, σε μετάφραση της Ράνιας Καραχάλιου, από το τεύχος 9 του Τεφλόν.

MY GRANDMOTHER WASHES HER FEET IN THE SINK OF THE BATHROOM AT SEARS

My grandmother puts her feet in the sink
of the bathroom at Sears
to wash them in the ritual washing for prayer,
wudu,
because she has to pray in the store or miss
the mandatory prayer time for Muslims.
(….)
Respectable Sears matrons shake their heads and frown
as they notice what my grandmother is doing,
an affont to American porcelain,
a contamination of American Standards...


(το ποίημα συνεχίζεται, αλλά είναι πολύ μεγάλο για να το παραθέσω ολόκληρο).

Μετάφραση:

Η ΓΙΑΓΙΑ ΜΟΥ ΠΛΕΝΕΙ ΤΑ ΠΟΔΙΑ ΤΗΣ ΣΤΟΝ ΝΙΠΤΗΡΑ ΤΟΥ ΜΠΑΝΙΟΥ ΣΤΟ ΙΚΕΑ

Η γιαγιά μου βάζει τα πόδια της στον νιπτήρα
του μπάνιου στο ΙΚΕΑ1
για να τα πλύνει σύμφωνα με το τελετουργικό της προσευχής,
wudu,
γιατί πρέπει να προσευχηθεί στο κατάστημα ή να χάσει
την υποχρεωτική ώρα προσευχής για τους Μουσουλμάνους
(...)
Σεβαστές προϊσταμένες του ΙΚΕΑ κουνάνε το κεφάλι και κατσουφιάζουν
καθώς παρατηρούν τι κάνει η γιαγιά μου,
μια ύβρις στην αμερικανική πορσελάνη,
μια μόλυνση των Αμερικανικών Προτύπων2...


Βλέπουμε ότι, στη μετάφραση, το Sears έχει αντικατασταθεί με το ΙΚΕΑ, μια και τόσο το πρώτο όσο και το δεύτερο είναι πολυκαταστήματα με είδη οικιακής χρήσης (το πρώτο είναι άγνωστο στην Ελλάδα, φυσικά). Η μάρκα ειδών υγιεινής American Standards, αντίθετα, έχει αποδοθεί στην κυριολεκτική της σημασία: Αμερικάνικα Πρότυπα, δημιουργώντας ένα εντελώς διαφορετικό εφέ στο ποίημα. Βεβαίως, ο μεταφραστής έχει φροντίσει να γνωστοποιήσει στον αναγνώστη αυτές του τις παρεμβάσεις με υποσημειώσεις (γι’ αυτό και τα νουμεράκια), όμως θα υπάρξουν αναγνώστες που θα αναρωτηθούν αν πρόκειται τελικά για το ίδιο ποίημα.

Υπάρχουν περιπτώσεις που οι παρεμβάσεις δεν λειτουργούν απλά σαν γέφυρα εξομάλυνσης των διαφορών, αλλά εκμεταλλεύονται τον πλούτο της ελληνικής γλώσσας για να πουν το ίδιο πράγμα με άλλες λέξεις, όπως στην ακόλουθη περίπτωση:

WEAR ME

Wear me
I want to rub against every part of your body
Make me your necklace
I want to be close to your jugular

Wear me
As the sound wears the word
As the seed wears the skin
As the book wears the touch of hand
As the sea wears the sky
As God wears worlds
Wear me


(Amarjit Chandan, συλλογή “Sonata for four hands”)

Μετάφραση:

ΦΟΡΕΣΕ ΜΕ

Φόρεσέ με.
Θέλω να τριφτώ σ’ όλα τα μέρη του σώματός σου
Φόρεσέ με γύρω απ’ το λαιμό σου
Κοντά στον αυχένα σου.

Φόρεσέ με,
Όπως ο ήχος επενδύεται με τη λέξη,
Όπως ο σπόρος περιβάλλεται με τη φλούδα,
Όπως το βιβλίο επισκεπάζεται την αφή των χεριών,
Όπως η θάλασσα περιενδύεται τον ουρανό
Όπως ο Θεός ενδύεται τις υφηλίους.
Φόρεσέ με.


(Ανδρέας Πιτσιλλίδης, δημοσίευση σε αφιέρωμα στον Ινδό ποιητή Amarjit Chandan που δημοσιεύθηκε στο τεύχος 14-15 του λογοτεχνικού περιοδικού Έρεισμα).

Ο μεταφραστής, στην περίπτωση αυτή, χρησιμοποίησε συνώνυμα της λέξης wear (φορώ), αξιοποιώντας τις δυνατότητες της ελληνικής γλώσσας. Το αποτέλεσμα είναι, κατά τη γνώμη μου, εξαιρετικό – και η επίδρασή του ίσως και ανώτερη της επίδρασης που ασκεί το πρωτότυπο στον αναγνώστη. Πρόκειται όμως για το ίδιο ποίημα;

Και τι γίνεται σε περιπτώσεις που η μετρική ή ο σκοπός ενός ποιήματος επιτρέπουν τη διάσωση από τον μεταφραστή μόνο της ιδέας του ή της μυρωδιάς του;

Ας δούμε ένα αγγλικό νανούρισμα:

Sweet Dreams Lullaby
If dreams were like islands, I’d wish you a ship
If dreams were like ice cream, I’d wish you a dish
If dreams were like flowers, I’d give you rain
And if sleep were like kisses, I’d kiss you again


So sleep little baby, sleep in my arms
Mother will keep you safe from all harm
Close your sweet eye lids and hear my words
I’ll wish you the good life that you deserve

If dreams were like wishes, I’d make them come true
If dreams were like cookies, I’d give you two
If dreams were like aeroplanes, I’d give you the sky
And if sleep were like heaven, I’d give you paradise


Ας δούμε τη μετάφρασή του τώρα από τον Θοδωρή Τσάκωνα (συγγραφέα του μυθιστορήματος «Η Αγκούσα») για μια έκδοση που θα πραγματοποιηθεί προσεχώς:

Γίνετε όνειρα χωνάκι
κι εγώ μπάλα παγωτό
γίνετε μικρό νησάκι
άσπρο πλοίο να γινώ
γίνετε όνειρα λουλούδια
εγώ να μαι η βροχή
γίνετε χίλια φιλάκια
κι όλα να μαι ένα φιλί

Γείρε μικρό μου, μη νοιαστείς κακό δε θα τ’ αφήσω,
κλείσ' τα γλυκά σου βλέφαρα στον ύπνο να μιλήσω.
Καλή ζωή να σου εύχομαι δυο λέξεις που σου αξίζουν
και κάθε βράδυ τα όνειρα να σου τις συλλαβίζουν.

Γίνετε όνειρα του ευχές μου
και η αλήθεια τους εγώ
γίνετε δυο μπισκοτάκια
να του δώσω και τα δυο
γίνετε όνειρα αεροπλάνα
κι η αγκαλιά μου ο ουρανός
γίνετε ονειρολιακάδα
και παράδεισου το φως.

Εκπληκτικό αποτέλεσμα, έτσι δεν είναι; Διατηρώντας, βέβαια, μόνο την απαραίτητη – και τίποτα παραπάνω – σχέση με το πρωτότυπο. Όμως ήταν νανούρισμα και νανούρισμα παρέμεινε, όπως ήταν ο αρχικός σκοπός της μετάφρασης. Μια λέξη προς λέξη προσέγγιση θα είχε σακατέψει εντελώς τη μετάφραση, όπως συνέβη για παράδειγμα σε μια αντίστροφη μετάφραση του «Ερωτικού λόγου» του Σεφέρη και μάλιστα από τους Edmund Keeley και Philip Sherrard (σε μια έκδοση της Ολυμπιακής Αεροπορίας το Νοέμβριο του 1999!). Παραθέτω την πρώτη στροφή:

ΕΡΩΤΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ
Δ΄

Δυο φίδια ωραία κι αλαργινά, του χωρισμού πλοκάμια
σέρνουνται και γυρεύουνται στη νύχτα των δεντρών,
για μιαν αγάπη μυστική σ’ ανεύρετα θολάμια
ακοίμητα γυρεύουνται δεν πίνουν και δεν τρων.


Ο Γιώργος Σεφέρης μιμείται το στιλ του δημοτικού τραγουδιού, πασιφανές σε οποιονδήποτε Έλληνα αναγνώστη. Πώς μπορεί κανείς να μεταδώσει σε έναν ξένο τι σημαίνει δημοτικό τραγούδι μέσα από τη μετάφραση, ιδίως όταν το αποτέλεσμα είναι ξύλινο, επειδή επιθυμεί σφοδρά να μην απομακρυνθεί από το πρωτότυπο, δηλ. σαν αυτό:

EROTIKOS LOGOS
IV

Two serprents, beautiful, apart, tentacles of separation
crawl and search, in the night of the trees,
for a secret love in hidden bowers;
sleepless they search, they neither drink nor eat.


Ας ξαναρωτήσουμε, λοιπόν. Μεταφράζεται η ποίηση; Όχι, αν αντιμετωπίσουμε το ποίημα σαν ένα σύνολο λέξεων σε συγκεκριμένη σειρά και με συγκεκριμένη διάταξη. Ναι, αν σκοπός της μετάφρασης είναι να διασωθεί η αίσθηση και η ιδέα του αρχικού ποιήματος, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει ότι πρέπει ουσιαστικά να ξαναγραφεί το πρωτότυπο έργο. Είναι πάντα στη διακριτική ευχέρεια του μεταφραστή να διαλέξει, έχοντας κατά νου πως ο αναγνώστης έχει κάθε δικαίωμα να γνωρίσει ένα λογοτεχνικό έργο γραμμένο σε μια γλώσσα που δεν ξέρει και πως ο ίδιος, ή μάλλον οι επιλογές του, είναι που κατασκευάζουν τη γέφυρα ανάμεσά τους.

Χριστίνα Λιναρδάκη

(Αναδημοσίευση από το τεύχος Μαρτίου 2014, αριθ. 529, του περιοδικού "Νέα Σκέψη")

6 σχόλια:

  1. Πιστεύω πως η Ποίηση δεν μεταφράζεται..αποδίδεται, περίπου,κατά προσέγγιση,κάθε γλώσσα έχει τους δικούς της ιδιωματισμούς,τις διαφορετικές ερμηνείες,έννοιες σε λέξεις φράσεις .Χρειάζεται πολύ καλή γνώση της γλώσσας,της Ποίησης,του ή της δημιουργού ώστε να αναδεικνύεται το έργο του-της.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Δύσκολη η απάντηση... Σχεδόν όχι νομίζω... Αποδίδεται ποιητικά αν αυτό γίνεται... Προσωπικά έχω προσπαθήσει να μεταφράσω δικά μου ποιήματα από τα Ελληνικά στα Ιταλικά ή στα Αγγλικά και αντίστροφα. Κάποια μπορούσα να τα κάνω να ηχούν πολύ κοντά στο πρωτότυπο... Κάποια ήταν αδύνατον να ηχούν το ίδιο... Τις περισσότερες φορές γράφω ομοιοκαταληκτική ποίηση πράγμα που δυσκολεύει την μετάφραση. Η προσπάθεια επικεντρώνεται τότε στο να αποδοθεί το κείμενο πιστά με έμμετρο λόγο και ρυθμό που πρέπει να είναι κοντά στο ρυθμό του πρωτοτύπου. Κάποτε έγραψα στα Γερμανικά ένα ποίημα από έρωτα ορμώμενος, το οποίο παραδόξως αποδίδεται άνετα σε πολλές γλώσσες διατηρώντας το χρώμα και τον ρυθμό του... Πρόσφατα απέδωσα ποιητικά (για πρώτη φορά στα Ελληνικά) στίχους του σπουδαίου Πέρση ποιητή Mirza Abdul Quader Bedil, από την Ιταλική απόδοση των ίδιων που είχε επιμεληθεί ο καθ. Riccardo Zipoli για τις ανάγκες της περιοδείας στην Ελλάδα της έκθεσης φωτογραφίας του ιδίου Η Βενετία στα Παράθυρά της (https://www.youtube.com/watch?v=Z-LTP0tFeaM&feature=youtu.be) όπου κάθε φωτογραφία συνδυάζεται με στίχους. Ήμουν πιστός στην μετάφραση και η αρχαιοελληνική σύνταξη μου επέτρεψε να δώσω ρυθμό και μέτρο... Ένα μικρό δείγμα εδώ...
    Quella pura unità si è perduta e ha mostrato molteplici forme,
    i riflessi son onde che fanno lo specchio qual mare in tempesta. 3

    Χάθηκε 'κείνη η αγνή μονάδα κι ανέδειξε σχήματα πολλαπλά
    οι αντανακλάσεις κύματα είναι που τον καθρέφτη φουρτουνιασμένη κάνουν θάλασσα.

    Όποιος θέλει μπορεί να βρει εδώ αυτή την ποιητική απόδοση: http://spirogyrismata.blogspot.gr/2013/05/blog-post.html

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. @Φανή
    Το "περίπου" και το "κατά προσέγγιση" είναι μια ποιητική, μην πω ένας ολόκληρος κόσμος, από μόνα τους... Δεν χρειάζεται μόνο καλή γνώση της γλώσσας, Φανή μου (που οπωσδήποτε είναι sine qua non), αλλά και μια ιδιαίτερη ευαισθησία, όταν μεταφράζεις λογοτεχνία γενικά και ποίηαη ειδικότερα... Τα προβλήματα που προκύπτουν είναι ατελείωτα κι αυτό γιατί κάθε γλώσσα αντανακλά μία συγκεκριμένη αντίληψη του κόσμου που διαφέρει από τις υπόλοιπες. Από την άλλη, αυτό ακριβώς είναι που κάνει τη μετάφραση αγώνα που με προθυμία αναλαμβάνεται: το στοίχημα της εξομάλυνσης της διαφορετικότητας με ευφάνταστους τρόπους. Είναι ένας υπέροχος αγώνας...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. @Drmkspy
    Η μετάφραση από μετάφραση είναι τεράστιο θέμα από μόνο του, για αυτονόητους λόγους. Μου άρεσε το μεγαλύτερο μέρος των μεταφράσεών σaς του Bedil, αλλά εντόπισα και κάποια σημεία με αδόκιμη απόδοση, π.χ. "μην τείνεις συνείδηση", "non tenda conscienza", που προσωπικά θα το έλεγα απλά "μην δίνεις την προσοχή σου" ή κάτι παρόμοιο... αυτό ως σχόλιο στο "ήμουν πιστός στη μετάφραση" που γράψατε. Σας ευχαριστώ πολύ για το σχόλιο.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Συμφωνώ μαζί σου Χριστίνα,αυτό έγραψα κ γω ότι χρειάζεται πολύ καλή γνώση βαθιά γνώση για την Ποίηση και αγάπη γι¨αυτήν,και κατ¨επέκτασιν για τον ή την ποιητή-ποιήτρια που θα αποδοθεί ο ποιητικός λόγος του-της σε άλλη γλώσσα.
    Είχα παρευρεθεί σε μια εξαιρετική ομιλία του ελληνιστή Κήλυ,ο οποίος είχε πει πόσο πολύ τον εμπλούτισε στην απόδοση της Ποίησης του Σεφέρη,όταν τον γνώρισε από κοντάΒέβαια δεν είναι πάντα αυτό εφικτό. Το ζητούμενο πάντως είναι μέσα από την ¨¨μετάφρασ稨-απόδοση να αναδεικνύεται όσο είναι εφικτό το πνεύμα κ η ουσία των λόγων του ποιητή.

    ΑπάντησηΔιαγραφή