Παρασκευή, 28 Μαρτίου 2014

«Απόδειπνο για PIGS» του Νίκου Δόικου

Καιρό τώρα περιμένω ως αναγνώστρια να δω να αποτυπώνεται στον ποιητικό λόγο ο αντίκτυπος της πολύπαθης οικονομικής μας συγκυρίας και επιτέλους τον είδα στο «Απόδειπνο για PIGS» του Νίκου Δόικου.

Σε αυτό το βιβλίο που συνδυάζει πολιτικές αιχμές, κοινωνική ευαισθησία και πολλά στοιχεία ακόμη, ο Νίκος Δόικος γράφει ποιήματα που μυρίζουν Ελλάδα κυρίως, αλλά αναδύουν και λεπτά αρώματα από την Ιταλία, την Ισπανία και την Πορτογαλία. Ίσως να ήταν αναμενόμενο ένα τέτοιο αποτέλεσμα, δεδομένης της προηγούμενης δουλειάς του (το 2012 τιμήθηκε με πανελλήνιο βραβείο πολιτικο-κοινωνικού δοκιμίου για το βιβλίο του «Μετά τη βαρβαρότητα»), αλλά αυτό που σίγουρα δεν ήταν αναμενόμενο για όσους έχουν διαβάσει την πρώτη του ποιητική συλλογή («Γενιά του Νοέμβρη», 2010) είναι το άπλωμα που καταφέρνει στο «Απόδειπνο» και, κυρίως, η απεικόνιση, ανάδυση και έγερση συναισθημάτων με μια ευκολία που απουσιάζει από την πρώτη του δουλειά.

PIGS λοιπόν και ο Δόικος μας ταξιδεύει σε κεντρικές πλατείες και των τεσσάρων χωρών, καβάλα πάνω σε έναν άνεμο σαρωτικό που φέρνει μαζί του τον απόηχο των προγόνων, τον σημερινό κοινωνικό παλμό και πολλές ακόμη εικόνες που καταφέρνουν αυτό που για τους περισσότερους σύγχρονους ποιητές είναι άπιαστο όνειρο: να βγάλουν τα ποιήματα από το πλαίσιο της προσωπικής εμπειρίας και να τα κάνουν κάτι διαφορετικό, ένα κοίταγμα στην ουσία των πραγμάτων.

Επικαλούμενος από τη Θεοδώρα του Βυζαντίου μέχρι σοφούς της αρχαιότητας και ήρωες της νεότερης ιστορίας, ο Δόικος εμπλουτίζει τους στίχους του με ένα πραγματικά εντυπωσιακό εύρος πραγματολογικών στοιχείων. Αυτό όμως που είναι ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ο τρόπος που τα εντάσσει στα ποιήματά του: η χρήση τους γίνεται με βάση τη μουσική τους αυταξία για να εξυπηρετήσει τις ανάγκες του ρυθμού και συχνά αντιστέκεται στους παραδοσιακούς ορισμούς τους ή τους παραβλέπει ολότελα, με αποτέλεσμα π.χ. η Ανάβρα από όνομα χωριού να γίνεται ουσιαστικό για τις ανάγκες του στίχου. Υπάρχουν πολλές τέτοιες «προσαρμογές» λέξεων στα ποιήματα του Νίκου Δόικου (είναι ένας από τους βασικούς μηχανισμούς της ποίησής του) που προκαλούν πότε τον αιφνιδιασμό του αναγνώστη και πότε τη δημιουργία μιας αίσθησης οικειότητας με αυτό που διαβάζει, η οποία επιτυγχάνεται ακριβώς μέσα από την ανοικείωση την οποία προκαλεί η χρήση τους με τέτοιο απροσδόκητο τρόπο.

Την ίδια στιγμή, δευτερεύοντα θέματα, με κυρίαρχα ίσως εκείνο της ερημωμένης ελληνικής υπαίθρου και εκείνο της διάψευσης του ούτως ή άλλως πλαστού ονείρου της ευημερίας «με δανεικά», βαθαίνουν τα νοήματα του βιβλίου. Ενδιαφέρουσα είναι και η δομή της συλλογής που, πιστή στον τίτλο της (γιατί, αλήθεια, απόδειπνο κι όχι απλά προσευχή; Μάλλον υφέρπει ο υπαινιγμός ότι αφού «τα φάγαμε» – μαζί ή χώρια δεν έχει σημασία – τώρα πρέπει πια να κάνουμε την προσευχή μας!), ξεκινά με το Άγιος ο Θεός, Άγιος Ισχυρός για να κλείσει με το Δι’ ευχών, έχοντας στο μεταξύ παραδώσει ένα κοντάκιο κι ένα απόδειπνο στον αναγνώστη. Παρά την πολλαπλή διαστρωμάτωση των νοημάτων, μια ισχυρή κεντρομόλος δύναμη κυριαρχεί στη συλλογή (ο ποιητής είναι εστιασμένος σε αυτό που θέλει να πει και δεν παραστρατεί) προσδίδοντάς της συνέχεια και συνέπεια.

Υπάρχουν βέβαια και κάποιες αδυναμίες: σε ένα-δυο ποιήματα η κατάληξη αποδεικνύεται μάλλον ατυχής, ενώ η χρήση ορισμένων φραστικών συνδυασμών υπονομεύει την προσπάθεια του αναγνώστη να εξεύρει νόημα (διαβάζουμε π.χ. για «έκλυτους θησαυρούς» ή «μουσειακές εκρήξεις εν κενώ») και κάπου-κάπου συναντούμε λαϊκές εκφράσεις που δεν ταιριάζουν με τον συνολικό τόνο του συγκειμένου τους (π.χ. «χορεύουν τους κανόνες στο ταψί»). Ενδιαφέρουσα πάντως παραμένει η γλωσσοπλαστική προσπάθεια του ποιητή (όπως στο σχεδόν επικό «αργοπλακοπατούν»), όπως και ο πιο αφηγηματικός/πεζολογικός τόνος που υιοθετεί σε ορισμένα ποιήματα (όπως τα «Συμπόσιο Σοφών», «Κοντάκιο», «Ωδή στην Αυγούστα Θεοδώρα»), χωρίς ωστόσο ποτέ να θέτει σε κίνδυνο τον εσωτερικό ρυθμό τους.

Χριστίνα Λιναρδάκη

* Αναδημοσίευση από το λογοτεχνικό περιοδικό "Κοράλλι".

3 σχόλια:

  1. Αν και ποτε δεν τα πήγαινα καλά με τους κριτικούς η τους προλογίζοντες ενός συγγραφικού έργου, θάλεγα πως βρίσκω ενδιαφέρουσα την δουλειά της Χριστίνας Λιναρδάκη. Σημαντικά αντικειμενική στην κριτική της ξεδιπλώνει με απλότητα και δομή τις παρατηρήσεις της βοηθώντας συγχρόνως και σε μια οποια μύηση στις πολιτικές ανησυχίες του Νίκου Δόϊκου. Για όσους γνώρισαν τον Νίκο εκ του σύνεγγυς θα υπενθύμιζα και ο ίδιος προσωπικά πως δεν θα μπορούσε στον ποιητικό του λόγο να μην περνούσε τα μηνύματα του που διαχρονικά από τα τέλη της δεκαετίας του 60 έως και σήμερα παραμένουν συνεχή. Έτσι φυσιολογικά ήλθε και το «Απόδειπνο για PIGS» ως όντως αντίκτυπος της πολύπαθης οικονομικής μας συγκυρίας.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Σας ευχαριστώ πολύ για τα καλά σας λόγια. Επιμένω πάντα ότι δεν είμαι κριτικός, αν και μου έχουν "κολλήσει" τον όρο, απλώς ένας αναγνώστης είμαι που δεν τα πάει καλά με τα κούφια λόγια. Η δουλειά του κ. Δόικου είναι χωρίς υπερβολή από τις πιο ενδιαφέρουσες που έχω διαβάσει την τελευταία διετία - και έχω διαβάσει αρκετές. Σας ευχαριστώ και πάλι.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Θα ήθελα επίσης να παραθέσω εδώ μια παρατήρηση φίλου του blog που δεν θα αναφέρω το όνομά του, γιατί δεν είμαι σίγουρη αν το επιθυμεί, σχετικά με την ανάβρα που αναφέρω στο κείμενό μου:

    “η ανάβρα είναι όντως ουσιαστικό και προϋπήρχε του κύριου ονόματος του χωριού της Μαγνησίας, το οποίο αγνοούσα παρά την όψιμη ανάπτυξή του. Το λεξικό του Τεγόπουλου Φυτράκη (1993) περιέχει το εξής λήμμα. ανάβρα: (η) ουσ. [<αναβρύζω] πηγή νερού . Νομίζω ότι και ετυμολογικά είναι εύκολα αποδόσιμη η έννοια του ουσιαστικού.

    Επιπλέον από μια διαγώνια αναζήτηση στο βιβλίο του κ. Δόικου εντόπισα τη λέξη στο ποίημα "Ο Βένετος" και αν θυμάμαι καλά σε στίχους με καίρια αναφορά στο υγρό στοιχείο, πράγμα που μόνο αιφνιδιασμό και ανοικείωση δεν προκαλεί, καθότι απόλυτα περιγραφική του φυσικού φαινομένου.

    Με εξέπληξε λίγο η επινόησή σας γιατί η ποίηση του Σικελιανού-ίσως και άλλων- βρίθει αναφορών του ουσιαστικού ανάβρα. Ενδεικτικά να αναφέρω τους στίχους από τα εξής ποιήματα και τις χρονολογίες αυτών: "Δάσο όλο δρυ στην κορφή σου/ σιδερόχορδη ανάβρα..." από το "Ο Βαθύς Λόγος" του Αλαφροίσκιωτου (1909) και "δίπλα από κύμα σμάραγδο, τρέμοντας όλο, ανάβρα' " "σιγή' κι ως από στρίποδα, μεσ' απ' τά κέρατα, γοργός/ ο ήλιος καπνός ανάβρα' ..." διπλή αναφορά στο ποίημα "Παν" στα Λυρικά Α΄ (1915). Και "άγνωρη ανάβρα ολόγυρα σαλεύει η πεταλούδα" στον πιο όμορφο από τους παρατεθειμένους στίχους, από "Το Τραγούδι της Καλυψώς".

    Από την έρευνα που έκανα στη wikipedia http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CE%BD%CE%AC%CE%B2%CF%81%CE%B1_%CE%9C%CE%B1%CE%B3%CE%BD%CE%B7%CF%83%CE%AF%CE%B1%CF%82 βρήκα ότι το χωριό Ανάβρα πήρε το τωρινό όνομά του μόλις το 1928, φαντάζομαι εξαιτίας του φυσικού φαινομένου που περιγράφει η λέξη, που απαντάται συχνά στην ευρύτερη περιοχή του χωριού. Άρα δεν μπορούμε να πούμε ότι το κύριο όνομα γίνεται ουσιαστικό, για μία λέξη που προϋπάρχει, ειδικά ως λογοτεχνική αναφορά. Ενώ και η χρήση της, δεν μπορεί να πιστώνεται ως κάποια πρωτότυπη δημιουργική έμπνευση.”

    Η αλήθεια είναι ότι και ο ίδιος ο κ. Δόικος μου είχε κάνει αυτή την παρατήρηση όταν πρωτοδιάβασε το κείμενό μου, λίγους μήνες νωρίτερα. Ωστόσο, η ανάβρα δεν είναι το μοναδικό παράδειγμα τέτοιας χρήσης στα ποιήματά του. Αναφέρω ενδεικτικά και τα: "Καλά μεσουρανούσες κάποτε,/απ' την πρωτεύουσα φρυκτωρία της Δόμνας/ως τις παραθαλάσσιες του Ντοντουρμά επάλξεις"... Η φρυκτωρία ήταν η επικοινωνία μέσω σημάτων με φωτιές από πυρσούς μέσα στη νύχτα, κάτι σαν το σύγχρονο SMS! Ο δε ντοντουρμάς (τουρκ. dondurma ) είναι το παγωτό. Παρακάτω διαβάζουμε: "φουντώνουν άργη ακύμαντα".... κ.λπ.

    Θέλω, με την ευκαιρία, να υπογραμμίσω για μία ακόμη φορά το γεγονός ότι οι στίχοι του χαρακτηρίζονται από υψηλό βαθμό μουσικότητας και ρυθμού. Προσέξτε την παρήχηση του ρ εδώ: "το νεράκι στις μήτρες του γρανίτη" και εδώ: "ράκη εχθρών σου εκβράζονται με κάθε ρόχθο", του λ και του π στον στίχο: "κόλποι αλίκτυποι" ή τον ρυθμό εδώ: "ραντίζοντας με τόνους έντονους,/εδώ κι εκεί/ μουντά χυτά πετάσματα".

    Ευχαριστώ και από εδώ τον φίλο του blog για τις παρατηρήσεις του!

    ΑπάντησηΔιαγραφή