Τετάρτη, 26 Μαρτίου 2014

Ιστορικά δημοτικά τραγούδια: ισορροπία ανάμεσα στο γεγονός και στο σύμβολο

Τα ιστορικά τραγούδια, μαζί με τα ακριτικά και τα κλέφτικα είναι κυρίως αυτά που έχουν κατά καιρούς τραβήξει την προσοχή των ειδικών και όχι μόνο. Ο λόγος είναι κατά βάση ότι έχουν θεωρηθεί ως οι κατεξοχήν εκφραστές του ελληνικού αισθήματος και ήθους σε μια εποχή όπου τα όρια στους περισσότερους τομείς ήταν ρευστά, και δεν αναφέρομαι μόνο στην εδαφική ακεραιότητα της Ελλάδας.

Είναι γεγονός ότι είναι ίσως η μόνη κατηγορία στην δημοτική ποίηση με την δυνατότητα να τοποθετηθεί σε ένα χρονολογικό πλαίσιο έστω ασαφές, και όχι μόνο: το γεγονός που αποτελεί κάθε φορά τον πυρήνα του τραγουδιού μπορεί να χαρτογραφηθεί και να ενταχθεί σε ένα γενικότερο ιστορικό-κοινωνικό σύνολο συνθηκών και παραμέτρων. Το εκάστοτε ιστορικό γεγονός, είτε είναι η κατάληψη μιας πόλης από τον εχθρό (τους Τούρκους κατακτητές στην συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων), είτε η καταστροφή ενός μοναστηριού ή εκκλησίας, είναι ταυτόχρονα ο καταλύτης αλλά και ο καμβάς πάνω στον οποίο εκτυλίσσονται τα τεκταινόμενα του τραγουδιού. Το ότι ένα μεμονωμένο συμβάν μπορεί να λειτουργεί τόσο ως «στιγμιαίο» ιστορικό δεδομένο όσο και ως ευρύ πεδίο έκφρασης της λαϊκής σκέψης, είναι ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα παράδοξα της δημοτικής ποίησης.

Ο λαϊκός ποιητής επικεντρώνεται στο ιστορικό γεγόνος όχι με σκοπό να το μεταφέρει ή να το διασώσει ως είδηση, αλλά για να αποκρυπτογραφήσει και να εκφράσει τις συνέπειές που έχει στην κοινωνική ομάδα που θα το υποστεί. Το πραγματικό, το ουσιώδες επίκεντρο του τραγουδιού είναι το πώς βίωσαν οι άνθρωποι τις συνέπειες και τις απώλειες που αυτό επέφερε στην ζωή τους ως θύματα καταρχάς αλλά και ως εν δυνάμει αγωνιστές στη συνέχεια. Το λαογραφικό και εθνολογικό ενδιαφέρον αυτής της κατηγορίας δημοτικών τραγουδιών έγκειται στο ότι μπορεί κανείς να μελετήσει την επίδραση που είχαν οι πλείστες όσες στρατιωτικές καταστροφές στην κοινωνική ομάδα ως μέρος ενός ευρύτερου συνόλου: του ελληνισμού. Το πλήγμα που αναφέρεται στο εκάστοτε τραγούδι είναι καίριο επειδή στοχεύει με επιτυχία στην ιστορική και πολιτισμική ταυτότητα ενός ολόκληρου λαού: η εθνική απειλή τον βρίσκει ενωμένο σε ένα κοινό στόχο, μπροστά σε ένα κοινό κίνδυνο.
Πήραν την Πόλη, πήραν την! πήραν τη Σαλονίκη!
πήραν και την Αγιά Σοφιά, το μέγα μοναστήρι,
που είχε τριακόσια σήμαντρα, κ’ εξήντα δυο καμπάνες
κάθε καμπάνα και παπάς, κάθε παπάς και διάκος.
Σιμά να ‘βγουν τα άγια, κι ο βασιλιάς του κόσμου,
φωνή τους ήρθ’ εξ ουρανού, αγγέλων απ’το στόμα
- «Αφήτ’ αυτή την ψαλμουδιά, να χαμηλώσουν τ’άγια,
και στείλτε λόγο στη Φραγκιά, να έρθουν να τα πιάσουν,
να πάρουν το χρυσό σταυρό, και τ’άγιο ευαγγέλιο,
και την αγία τράπεζα, να μην την αμολύνουν».
Σαν τ’άκουσεν η Δέσποινα, δακρύζον οι εικόνες
-«Σώπα κυρία Δέσποινα, μην κλαίης, μη δακρύζης
πάλε με χρόνους με καιρούς, πάλε δικά σου είναι».[1]
Όπως συμβαίνει συχνά στην συγκεκριμένη ποίηση, ο λαϊκός ποιητής περιγράφει γεγονότα που κινούνται στα άκρα, είτε πρόκειται για ισχυρά δράματα (άλωση, δολοφονίες μοναχών...) είτε για πράξεις μεγαλειώδους ανδρείας: το ιστορικό δημοτικό τραγούδι είναι ένας μεγενθυντικός φακός συγκινήσεων και συμβάντων, αλλά και ένας καθρέφτης αγωνίας και ανασφάλειας, πολιτικής, κοινωνικής και προφανώς οικονομικής ενός λαού που ζούσε για αιώνες την σταδιακή παρακμή μιας από τις σημαντικότερες αυτοκρατορίες όλων των εποχών. Τα μυθολογικά στοιχεία που σε άλλα είδη δημοτικής ποίησης επικεντρώνονται ως επί το πλείστον στα στοιχεία του φυσικού περιβάλλοντος, στα ιστορικά δημοτικά αφορούν μνημεία και σύμβολα του ελληνισμού και της εθνικής ταυτότητας: σ’αυτό το σημείο είναι που συναντιώνται με τα κλέφτικα.
Ανάθεμά σε, βασιλιά, και τρισανάθεμά σε
με το κακόν οπ’οκαμες, και το κακό που κάνεις.
Στέλνεις, δένεις τους γέροντας, τους πρώτους, τους παπάδες,
να μάσεις παιδομάζωμα, να κάμης γενιτσάρους.
Κλαίν’οι γονέοι τα παιδιά κ’οι αδερφές τ’αδέρφια,
κλαίγω κι εγώ και καίγομαι και όσο ζω θα κλαίω,
πέρσι πήραν το γιόκα μου, φέτο τον αδερφό μου.[2]
Η άλωση της Πόλης, της Τραπεζούντας και της Αγιά Σοφιάς, αλλά και τακτικές όπως το παιδομάζωμα και η άκαρπη αναζήτηση πολιτικής υποστήριξης από την Ευρώπη είναι αυτά που εμπνέουν τον λαϊκό ποιητή και ταυτόχρονα τον κρατάνε στην πραγματικότητα και τον φέρνουν σε επαφή με το κοινό του. Είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι τα ιστορικά τραγούδια είναι κατά βάση τραγούδια πένθους και απόγνωσης, όχι σε επίπεδο οικογένειας ή στενής κοινωνίας, αλλά σε κάτι ευρύτερο και ως εκ τούτου σημαντικότερο: σε επίπεδο αντίληψης της εθνικής οντότητας. Σκιαγραφούν για πρώτη φορά (αφού είναι παλαιότερα από τα κλέφτικα) αυτό που θα αποτελέσει τη μαγιά της μετέπειτα εθνικής ιδιοσυγκρασίας, αυτό που θα οδηγήσει στην επανάσταση του ΄21.


Κρις Λιβανίου



[1] «Της Αγιά-Σοφιάς» στο: Ελληινικά Δημοτικά Τραγούδια, εκδ. Βασική Βιβλιοθήκη, Αθήνα, σελ. 125-126.
[2] Op.cit σελ. 133.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου