Δευτέρα, 10 Μαρτίου 2014

Η φαντασία στη λογοτεχνία

Η φαντασία είναι η καταγραφή φανταστικών γεγονότων που δεν έχουν συμβεί και δεν μπορούν να συμβούν, ως ορισμός όμως μοιάζει, αν όχι φτωχός, τουλάχιστον ρηχός.

Σύμφωνα με έναν άλλο ορισμό, με τον όρο φαντασία εννοούμε εκείνη την ψυχική λειτουργία που εκδηλώνεται ως παραστατική λειτουργία της συνείδησης. Αντλεί το υλικό της από παραστάσεις του παρελθόντος και του παρόντος, που διασπώνται στα βασικά τους στοιχεία και κατόπιν αναπλάθονται.

Αποτελεί βασικό αντικείμενο έρευνας της κλασικής ψυχολογίας και κατέχει πρωτεύουσα θέση στις ανθρωπιστικές επιστήμες και τις νευροεπιστήμες. Είναι θεμελιώδης λειτουργία, μέσω της οποίας οι άνθρωποι αναζητούν νόημα στον κόσμο και κατέχει ρόλο-κλειδί στη μαθησιακή διαδικασία.

Σύμφωνα με την πλατωνική αντίληψη, η φαντασία είναι η δημιουργική ικανότητα της ψυχής, που δημιουργεί «φαντάσματα», στηριγμένη σε στοιχεία της πραγματικότητας. Ο Πλάτωνας έθεσε για πρώτη φορά το πλαίσιο της φαντασίας, όταν ανέφερε ότι ο άνθρωπος λαμβάνει μέσω των αισθήσεών του γνώμες και λεγόμενα και κρατά κατόπιν στο νου του τις εικόνες των γνωμών και των λεγομένων αυτών. Ο Αριστοτέλης με τη σειρά του θεωρούσε ότι χωρίς τη φαντασία δεν υπάρχει σύλληψη, ιδέα δηλαδή και δημιουργία, ενώ ο Άλμπερτ Αϊνστάιν πίστευε πως η φαντασία είναι σημαντικότερη από τη γνώση.

Καθώς λοιπόν η φαντασία, για τους περισσότερους, δεν είναι παρά μία λειτουργία που δεν εξυπηρετεί τίποτα περισσότερο από τη διασκέδαση, μελετητές, φιλόσοφοι και ερευνητές διαφωνούν, θεωρώντας την αναπόσπαστο κομμάτι της προόδου και της εξέλιξης.

Οι ρίζες της φαντασίας είναι τόσο αρχαίες όσο και το ανθρώπινο είδος. Ο άνθρωπος, πριν ακόμα αρχίσει να σκέφτεται, είχε μάθει να φοβάται τη φύση, τα τρομακτικά πλάσματα, τα καιρικά, γεωλογικά και αστρονομικά φαινόμενα, το σκοτάδι. Όταν άρχισε να σκέφτεται, αντιλήφθηκε πως ο κόσμος γύρω του ήταν γεμάτος με άγνωστες έννοιες, που δεν μπορούσε να κατανοήσει, όπως ο ύπνος και κυρίως ο θάνατος.

Μέσω της φαντασίας, προσπάθησε να εξηγήσει το άγνωστο και όσο η ανθρώπινη κοινωνία εξελισσόταν και η ανθρώπινη νόηση γινόταν πιο πολύπλοκη, τόσο η ανάγκη για εξηγήσεις και κατανόηση γινόταν και πιο επιτακτική.

Η φαντασία λοιπόν αποτέλεσε το κύριο μέσο της αναζήτησης, καθώς πρώτα υπήρξε η σκέψη και η αντίληψη, μετά η προσπάθεια για εξήγηση μέσω της φαντασίας και μετά η εξέλιξη και η πρόοδος. Διεργασίες βέβαια εξαιρετικά αργές, αφού χρειάζονταν γενιές ολόκληρες για να παρατηρηθεί αυτή η πρόοδος στην κατανόηση, μικρά βήματα κάθε φορά, που όμως, αν αναλογιστεί κανείς σε ποιο σημείο έχουμε φτάσει σήμερα, θα αντιληφθεί πως τα μικρά αυτά βήματα απαρτίζουν ένα μεγάλο ταξίδι.

Η πρώτη οργανωμένη μορφή της φαντασίας - και η πιο ανθεκτική στο χρόνο - είναι η μυθολογία, με σημαντικά ονόματα μεγάλων συγγραφέων και ποιητών που έδωσαν λαμπρά δείγματα της δουλειάς τους με έργα που έμειναν αθάνατα όπως ο Λουκιανός, ο Όμηρος και ο Ησίοδος. Στην πρώτη αυτή περίοδο της ιστορίας της φαντασίας, που ξεκινά από τα ορφικά και τα ομηρικά χρόνια και ολοκληρώνεται το 50 μ.Χ, περίπου, η ελληνική παρουσία είναι σημαντική και αποτέλεσε βάση για πολλά μεταγενέστερα έργα, δίνοντας υλικό σε συγγραφείς, ποιητές και σεναριογράφους μέχρι και σήμερα.

Αξίζει να σημειωθεί πως σε σημαντικό βαθμό, τα μυθολογικά αυτά κείμενα είχαν τη μορφή έμμετρου λόγου, πράγμα που τα κατατάσσει στην ποίηση, με ιδιαίτερη αναφορά φυσικά στην ορφική ποίηση και στα έπη του Ομήρου, που εκτός από ραψωδός, χαρακτηρίζεται και ποιητής.

Εκτός από την ελληνική μυθολογία όμως, κάθε λαός, έθνος και φυλή έχει ή είχε τη δική του μυθολογία, που περιγράφει τη δημιουργία και τη μορφοποίηση του κόσμου των θεών και των ανθρώπων, με τη σκανδιναβική και την αιγυπτιακή να έχουν απασχολήσει περισσότερο τους μεταγενέστερους δημιουργούς.

Οι δύο επόμενες περίοδοι, η μεσαιωνική, από τον 11ο έως και τον 14ο αιώνα, και η ρομαντική, 18ος και 19ος αιώνας, ήταν περίοδοι ιδιαίτερα παραγωγικές για την Ευρώπη και κυρίως τις αγγλοσαξονικές χώρες, όχι όμως και για την Ελλάδα που δεν έχει δώσει αξιόλογα δείγματα δουλειάς.

Το πλέον σημαντικό όνομα της μεσαιωνικής περιόδου, κατά γενική ομολογία, ήταν αυτό του Δάντη, (Dante Alighieri), ο οποίος θεωρείται ότι ήταν ο πρώτος σημαντικός δημιουργός στην ιταλική ποίηση ενώ το περίφημο έργο του, η Θεία Κωμωδία εκτιμάται έως σήμερα ως ένα από τα σημαντικότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Ένα υποείδος της λογοτεχνίας του φανταστικού της περιόδου αυτής είναι η γοτθική λογοτεχνία, της οποία τα χαρακτηριστικά στοιχεία ήταν ο τρόμος (φυσικός και ψυχολογικός), το υπερφυσικό, το σκότος, ο θάνατος, η τρέλα, τα μυστικά και οι κληρονομούμενες κατάρες, με κυριότερο εκπρόσωπο και εφευρέτη του είδους τον Οράτιο Γουάλπολ με το έργο του «Το κάστρο του Οτράντο».

Χαρακτηριστικότερος εκπρόσωπος της ρομαντικής περιόδου ήταν ο Έντγκαρ Άλλαν Πόε, συγγραφέας και ποιητής, του οποίου το έργο είχε σημαντική επιρροή τόσο στην αμερικανική όσο και στην παγκόσμια λογοτεχνία, αποτελώντας το θεμέλιο λίθο για σύγχρονα είδη όπως η αστυνομική λογοτεχνία και οι ιστορίες τρόμου ή φαντασίας. Στην ίδια περίοδο δημιουργούν η Μαίρη Σέλευ και ο ποιητής Κόλεριτζ, που σε κάποια στιγμή της πορείας του στράφηκε στη φαντασία και στο μεταφυσικό, εκπροσωπώντας επάξια το είδος αυτό που είχε τόσο χαρακτηριστεί από τον πεσιμισμό και τη μελαγχολία.

Η σύγχρονη περίοδος, που ξεκίνησε στα τέλη του 19ου αιώνα και συνεχίζεται και σήμερα, έχει να παρουσιάσει παγκοσμίως πληθώρα δημιουργών και έργων, καθώς υπάρχει έντονη ενασχόληση με κάθε είδος της λογοτεχνίας του φανταστικού, μέσα από την οποία έχουν αναδειχθεί ονόματα που όχι μόνο άφησαν ως κληρονομιά έργα τεράστιας αξίας, αλλά και που το έργο τους χαρακτηρίστηκε «προφητικό», αποτελώντας πηγή έμπνευσης για μεταγενέστερες τεχνολογικές ανακαλύψεις, όπως ο Ιούλιος Βέρν, ο Arthur Clark, ο Isaac Asimof.

Ο H.P.Lovecraft, ο Lord Dunsany, ο C. S. Lewis, ο J.R.R.Tolkien, ο H.G.Wells, ο Jack Vance, ο Robert E.Howard  πιο σύγχρονοι αυτών, ο Stephen King, ο δημιουργός που έχουν γίνει ταινία περισσότερα έργα του από κάθε άλλον συγγραφέα, φαντασίας ή μη, ο Dan Simmons (Ίλιον, Όλυμπος), η J.K.Rowling (Harry Potter), ο R.A. Salvatore (Dritzz Do Erden), η Anne Rice (Συνέντευξη με ένα βρικόλακα), ο George R.R. Martin (Το παιχνίδι του θρόνου) έχουν επηρεάσει τη σημερινή λογοτεχνία του φανταστικού, δίνοντας υλικό για βιβλία, ταινίες και τηλεοπτικές σειρές, αλλά και δημιουργώντας τη βάση για τις δημιουργίες μεταγενέστερών τους συγγραφέων και σεναριογράφων.

Στην Ελλάδα, δύο από τα μεγαλύτερα ονόματα είναι ο Γιώργος Μπαλάνος και ο Μάκης Πανώριος, άνθρωποι που έδωσαν πολλά στη φανταστική λογοτεχνία.

Ένα είδος εξίσου γνωστό στη χώρα μας, αν και παραμελημένο αρκετά, αφορά κείμενα λαογραφικά, τις περισσότερες φορές αγνώστων ποιητών, που όμως έχουν μείνει χαραγμένα στις μνήμες μας ως κομμάτια της παράδοσης, έργα όπως «Το έπος του Διγενή Ακρίτη», γραμμένο σε μορφή έμμετρου αφηγήματος. Πρόκειται για το παλαιότερο λογοτεχνικό γραπτό δείγμα της δημώδους ελληνικής μεσαιωνικής γλώσσας, το οποίο έχει θεωρηθεί ως το έργο που σηματοδοτεί την αρχή της νεοελληνικής λογοτεχνίας και που στη συνέχεια ενέπνευσε τραγούδια και ποιήματα, κυρίως για την περιβόητη μάχη του ήρωα με το θάνατο.

Αν θα έπρεπε να ορίσουμε κανόνες, παρότι η φαντασία σήμερα έχει διαμορφωθεί από το ρομαντισμό που είχε αναπτυχθεί παγκοσμίως, θα λέγαμε πως η λογοτεχνία του φανταστικού άνθισε και ανθίζει κυρίως στις αγγλόφωνες χώρες, δηλαδή στη Μεγάλη Βρετανία και στις ΗΠΑ.

Μια πρώτη ερμηνεία του φαινομένου είναι ότι οι κλιματολογικές συνθήκες, ειδικά της Αγγλίας, διαμόρφωσαν μια ατμόσφαιρα σκοτεινή που μεταφέρθηκε σε ολόκληρη σχεδόν την αγγλόφωνη κουλτούρα.

Μια άλλη ερμηνεία βρίσκεται στη φύση του καπιταλισμού, που είναι ιδιαίτερα αναπτυγμένος στις χώρες αυτές. Οι συντηρητικοί συγγραφείς που υπηρέτησαν και υπηρετούν το είδος αποτυπώνουν τη βαθιά περιφρόνηση του καπιταλισμού απέναντι σε οτιδήποτε λαϊκό ή μη αγγλοσαξονικό και το αποκρυσταλλώνουν στη μορφή του απόλυτου, μεταφυσικού κακού. Αντίθετα, οι προοδευτικοί μεταφέρουν στο έργο τους τη σκοτεινή ατμόσφαιρα που δημιουργούν οι συγκεκριμένες κοινωνικές δομές για να πλάσουν έναν εξωκοσμικό χώρο φρίκης και να καταγγείλουν την επίγεια βαρβαρότητα.

Τα είδη της λογοτεχνίας του φανταστικού είναι πολλά και τα όρια μεταξύ τους πολλές φορές δυσδιάκριτα: επιστημονική φαντασία, space opera, cyberpunk, ηρωική φαντασία, sword and sorcery, μυθοπλαστικά παραμύθια, τρόμος, αστικός τρόμος, γοτθικός τρόμος, μαγικός ρεαλισμός.

Τα είδη όμως που έχουν κερδίσει τις καρδιές του κοινού είναι αυτά που έχουν μεταφερθεί στη μεγάλη οθόνη και είναι προφανώς η επιστημονική φαντασία, ο τρόμος, η ηρωική φαντασία και ο μαγικός ρεαλισμός, που σαν είδος είναι το πλέον εύπεπτο από όλα, καθώς απευθύνεται σε ευρύ κοινό.

Η φαντασία όμως δεν είναι απλή περιγραφή φανταστικών γεγονότων που δεν έχουν συμβεί και δεν πρόκειται να συμβούν.

Πίσω από κάθε ιστορία, υπάρχει ένα άλλο νοηματικό επίπεδο που προσπαθεί να μεταφέρει νοήματα στον αναγνώστη. Πιο ξεκάθαρο και γνωστό παράδειγμα όλων, τα βιβλία του J.R.R.Tolkien που, πίσω από τη φανταστική μεσαιωνική περιπέτεια θάρρους και αγνότητας στην οποία μπλέκονται οι ήρωες τους, ακολουθώντας όλους τους κανόνες της νομοτέλειας, ο Tolkien θέλησε να δείξει την αντίθεσή του στην εκβιομηχανοποίηση της χώρας του και την καταστροφή που αυτή έφερε στη φύση.

Η φαντασία λοιπόν, όταν ακολουθεί τους βασικούς κανόνες της λογοτεχνίας, μπορεί να περάσει μηνύματα και ο στόχος της να μην είναι μόνο η τέρψη αλλά η σκέψη και ο προβληματισμός.

Η φανταστική λογοτεχνία αφήνει τεράστια περιθώρια στη φαντασία να δημιουργήσει κόσμους, είδη και ανθρώπους, καταστάσεις και συνθήκες που δεν δεσμεύονται από τον ορθολογισμό. Δεν αναφερόμαστε απλά στο άγνωστο ή στο παράξενο αλλά στη δυνατότητα να δώσουμε μορφή στις ιδέες, στις επιθυμίες και στις φοβίες μας. Είναι η κύρια πνευματική λειτουργία, μέσω της οποίας ο άνθρωπος μπορεί να σημασιοδοτήσει τα πράγματα και να ορίσει τον εαυτό του.

Και παρότι η έμπνευση αφορά φανταστικούς κόσμους και χαρακτήρες, βρίσκεται σε κάθε στιγμή της καθημερινότητας. Οι ήρωες είναι άνθρωποι - ή περίπου - που έχουν ελαττώματα και προτερήματα, προβλήματα, εμπειρίες, βιώματα και ανησυχίες όπως κάθε άνθρωπος.

Όσο και αν η έμπνευση της ιστορίας δεν μπορεί να προέρχεται από την καθημερινότητα, ένα έργο φαντασίας απαρτίζεται από πάμπολλα ρεαλιστικά στοιχεία για τα οποία αντλούμε πληροφορίες από την ίδια μας τη ζωή και αυτός είναι ο μόνο τρόπος για να αποφευχθεί η δημιουργία επίπεδων χαρακτήρων και ψεύτικων συμπεριφορών.

Η φαντασία μπορεί να είναι πολυεπίπεδη και μέσα από τα επίπεδα αυτά μπορούμε να εκφράσουμε σκέψεις και συναισθήματα, προβληματισμούς, ενδοιασμούς και αναζητήσεις. Δεν πρόκειται μόνο για ιστορίες που δεν έχουν συμβεί και δεν πρόκειται να συμβούν, γιατί οι ιστορίες αυτές είναι μόνο το πλαίσιο, ο σκελετός πάνω στον οποίο θα διαμορφωθούν χαρακτήρες, καταστάσεις και σχέσεις και οι χαρακτήρες αυτοί, οι καταστάσεις και οι σχέσεις αυτές μπορούν να είναι πιο αληθινοί από ποτέ.

Η φαντασία δεν περιορίζει, αντίθετα απελευθερώνει, ανοίγει δρόμους εύπλαστους καθώς δεν οριοθετείται από τους ίδιους νόμους που διέπουν τη συμβατική λογοτεχνία και βέβαια αυτό δεν αφορά νόμους γλωσσικούς ή δομικούς.

Το καλό και το κακό μεγεθύνονται και εκφράζουν εύγλωττα τους φόβους και τις ανησυχίες μας και μόνο αντιμετωπίζοντας τους, μπορούμε να βελτιωθούμε και να προχωρήσουμε.

«Ένας σωρός πέτρες παύει να είναι σκέτες πέτρες,
από τη στιγμή που ένας άνθρωπος τις κοιτάζει και
φαντάζεται την εικόνα μιας εκκλησίας.»
(Αντουάν Ντε Σαιντ Εξυπερύ)

Εριέλλα Χρυσού

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου