Τετάρτη, 4 Δεκεμβρίου 2013

Κωνσταντίνος Καβάφης: Ένας οικουμενικός ποιητής

Σε λιγότερο από ένα μήνα  εκπνέει το 2013 και μαζί η χρονιά που, σύμφωνα με την απόφαση του Υπουργείου Παιδείας, είναι αφιερωμένη στον Κ.Καβάφη. Πολλές οι εκδηλώσεις που έγιναν και εξακολουθούν να γίνονται προς τιμήν του, αν και ο αληθινός ποιητικός λόγος προσπερνά κάθε επετειακό χαρακτήρα, κάθε χρονικό όριο και περιορισμό και αγγίζει την αθανασία, αφού πρώτα έχει κατακτήσει την ανθρώπινη σκέψη και συνείδηση. Όπως συνέβη με τον Καβάφη, έναν από τους πιο πολυμεταφρασμένους ποιητές παγκοσμίως. Είναι ο μοναδικός που  από την ποίηση του εμπνεύστηκαν άλλοι ομότεχνοί του, σε αντίθεση με τον Λόρκα και τον Μαγιακόφσκυ που σημείο και πηγή έμπνευσης γι' άλλους ποιητές αποτέλεσε ο θάνατός τους.

Ποια είναι όμως εκείνα τα στοιχεία στην ποίηση του Καβάφη που τον καθιστούν οικουμενικό ποιητή; Ο ποιητικός του λόγος, πεζολογικός, είναι απαλλαγμένος από λυρισμό, καλολογικά στοιχεία και λεκτικές ωραιοποιήσεις. Είναι λιτός, δωρικός με κυρίαρχο χαρακτηριστικό την υποδόρια ειρωνεία να ελλοχεύει παντού, να υπονομεύει και να αποδομεί πρόσωπα και καταστάσεις ώστε να αποκαλύπτεται με ρεαλισμό η πραγματικότητα του ποιήματος απαλλαγμένη από κάθε περιττή συνθήκη και υπερβολή. Συνοδευόμενος (ο λόγος) από τη ματαιότητα, τη ματαίωση, την αποδοχή της φθοράς και της θνητότητας του ανθρώπου ως φυσική συνέπεια και κατάληξη μη αναστρέψιμη, με όλη τη δραματικότητα που αυτή στοιχειοθετεί. 

Η απομυθοποίηση και η παρουσίαση των εκφάνσεων της ζωής συνηγορούν με ρεαλισμό και απαντώνται στη σύγχρονη εποχή με τον τρόπο που τις εμφανίζει ο Καβάφης. Όλα τα ανωτέρω χαρακτηριστικά διευκολύνουν τη μεταφραστική απόδοση των ποιημάτων του σε άλλες γλώσσες και διαφορετικές κουλτούρες. Αν και καλός γνώστης των τεχνοτροπιών της εποχής του (ρομαντισμός, παρνασσισμός, συμβολισμός, αισθητισμός), δεν τις ακολουθεί, αλλά διαμορφώνει ένα δικό του ποιητικό ύφος και έκφραση, πρωτοποριακό, φέροντας το δικό του ποιητικό στίγμα. Η γλώσσα που χρησιμοποιεί είναι ιδιότυπη, ένα κράμα από καθαρεύουσα, δημοτική με πολίτικους ιδιωματισμoύς λόγω της καταγωγής του από την Κωνσταντινούπολη. Ο τρόπος που πραγματεύεται τη θεματολογία των ποιημάτων του αγγίζει, αφορά τον σύγχρονο άνθρωπο. Αυτό φαίνεται από την απήχηση που έχει. 

Τα υπαρξιακά του ποιήματα, με κορυφαία την Ιθάκη, την Πόλη, τα Τείχη μιλούν για την κοινή μοίρα του ανθρώπου, τα αδιέξοδα που συναντά, το επίγειο ταξίδι, τις διαδρομές του με προορισμό και κατάληξη την Ιθάκη, αυτό το αιώνιο σύμβολο της υπαρξιακής αναζήτησης, ενώ στην Πόλη η αγωνία συμπλέει με τις άκαρπες και μάταιες προσπάθειες του θνητού ανθρώπου, για αλλαγή, για διαφυγή, προκειμένου να ξεφύγει από αδιέξοδες καταστάσεις. Τα Τείχη περιγράφουν με τον πλέον συγκλονιστικό και πραγματιστικό τρόπο τον κοινωνικό αποκλεισμό, τον διαχωρισμό του ανθρώπου από το υπόλοιπο κοινωνικό περίγυρο, που μπορεί να συμβαίνει για διαφορετικούς λόγους κάθε φορά αλλά έχει το ίδιο αποτέλεσμα. Ποίημα διαχρονικό και επίκαιρο για την εποχή μας την οποία εκφράζει πολύ (κοινωνικός ρατσισμός προς την διαφορετικότητα, τον άλλον τον ξένο). Τα ποιήματά του συνδυάζουν τον στοχασμό, τη φιλοσοφική διάθεση και τον συμβολισμό, ενώ η αλληγορία είναι παρούσα και έντονη στα ιστορικά του ποιήματα.

Οι εποχές που επιλέγει να τοποθετεί την ποίησή του ο Καβάφης είναι οι ελληνιστικοί χρόνοι, η ελληνορωμαική αρχαιότητα και το Βυζάντιο, χωρίς βέβαια να λείπουν ποιήματα με μυθολογικές αναφορές. Eίναι περίοδοι παρακμής - που τόσο μοιάζoυν με τη δική μας χρονική περίοδο που βιώνουμε τώρα - με πολλά κοινά σημεία, ενώ οι ήρωές του είναι ηττημένοι. Πέρα από τις διαφορετικές γλώσσες και τις πολιτισμικές διαφορές, η ποιητική γλώσσα του Καβάφη είναι οικουμενική: μιλά με σημερινούς όρους, συνομιλεί με τον αναγνώστη του, προκαλεί και προσκαλεί, συνεχίζει να ερμηνεύει και να εμπνέει με τη μοναδική γοητεία που διαθέτει. Ίσως εξαιτίας αυτών των λόγων να ονομάζεται "the poets' poet", ο κορυφαίος ποιητής της εποχής μας.


Φανή Αθανασιάδου

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου