Τετάρτη, 16 Οκτωβρίου 2013

Σατιρικά δημοτικά τραγούδια: ένας μοχλός αποσυμπίεσης

Ιδιαίτερη κατηγορία ομολογουμένως, τα σατιρικά δημοτικά σπάνια τραβούν την προσοχή και το ενδιαφέρον των σύγχρονων μελετητών. Είναι γεγονός ότι δεν έχουν ούτε την απήχηση αλλά ούτε και το ειδικό βάρος άλλων ομάδων όπως τα μοιρολόγια, οι παραλογές ή τα τραγούδια της ξενιτιάς. Στην πραγματικότητα, όμως, μια πιο κοντινή ματιά στο αντικείμενο θα δείξει χωρίς αμφιβολία πως δεν στερούνται ενδιαφέροντος, το αντίθετο μάλιστα.

Τα σατιρικά τραγούδια συναντώνται σε συγκεκριμένες περιστάσεις, στις γιορτές, τα πανηγύρια και τους γάμους. Και αν ο πρώτος σκοπός τους είναι να διασκεδάσουν το ακροατήριο, δεν είναι σίγουρα ο μοναδικός: η εφήμερη νομιμότητα που τους προσδίδουν οι συνθήκες που τραγουδιώνται, ο έντονος αυτοσχεδιασμός, η κατ’επίφαση τουλάχιστον ελαφρότητα των θεμάτων μας δίνουν σημαντικές πληροφορίες για τις ανομολόγητες σκέψεις του κοινωνικού συνόλου. Τι συμβαίνει όταν οι άνθρωποι έχουν την ευκαιρία να εκφράσουν ό,τι ειλικρινά σκέφτονται...; Ποιο ή ποια είναι τα αντικείμενα που προκαλούν και καλλιεργούν τη σκωπτική διάθεση του δημοτικού ποιητή και του ακροατηρίου;

Η σάτιρα, το χιούμορ όπως θα λέγαμε σήμερα με μια τάση αναχρονισμού, είναι ένα κατ’εξοχήν εργαλείο αλήθειας, αλλιώς δεν υπάρχει ταύτιση με το κοινό, δεν γελάει κανείς. Ο παπάς και ο καλόγερος, αλλά και η παπαδιά με τις κόρες της είναι οι πλέον χαρακτηριστικοί πόλοι σάτιρας στο νεοελληνικό φαντασιακό. Αυτό συμβαίνει κατά κύριο λόγο επειδή έχουν επιλέξει έναν τρόπο ζωής διαφορετικό από αυτόν της συντριπτικής πλειοψηφίας της κοινότητας και έτσι αναγκαστικά ξεχωρίζουν, τραβούν την προσοχή και αποτελούν πρόσφορο έδαφος για σχόλια, τα οποία προφανώς μένουν κρυφά και ανομολόγητα τις συνηθισμένες μέρες, αλλά δεν λείπουν από τα τραγούδια που λέγονται χάριν αστειότητος, χορεύοντας και... με τον οίνο να ρέει.

Η μοναστική ζωή που χαίρει κατά κανόνα σεβασμού από όλους, δεν παύει να αποτελεί ένα είδος πρόκλησης απέναντι στις κοινωνικές δομές. Είναι γνωστό ότι η κοινωνία των δημοτικών τραγουδιών είναι θεμελιωμένη στις αξίες της οικογένειας, τόσο σε πρακτικό όσο και σε συμβολικό επίπεδο. Η απομόνωση του μοναχού, η συνειδητή αποχή του από τις χαρές αλλά και τις υποχρεώσεις της οικογένειας αποτελούν μυστήριο για τα υπόλοιπα μέλη της κοινωνικής ομάδας, έστω και αν ο μοναχισμός είναι ένα συνηθισμένο φαινόμενο και απολύτως αποδεκτό στο σύνολό του. Ευκαιρίας δοθείσης λοιπόν, στα γλέντια και στους γάμους, στις απόκριες επίσης, οι άντρες, κατ’εξοχήν τραγουδιστές σατιρικών ασμάτων, δεν χάνουν την ευκαιρία να... κοροϊδέψουν λίγο ή πολύ τον καλόγερο και τη μοναχή: τι αξία άλλωστε έχει η ζωή χωρίς την χαρά της γυναικείας συντροφιάς και του καλού κρασιού που ειδικά οι μοναχοί φαίνεται ότι απαρνήθηκαν..; Η απάντηση είναι προφανής: στην πραγματικότητα οι μοναχοί έχουν στερηθεί τις χαρές του κόσμου και φυσικά το έχουν μετανοιώσει:

Πάνω σ’ένα βουναράκι
έχει ένα μοναστηράκι
έχει μέσα καλογριές,
άσπρες και μελαχρινές.
Έχει μέσα μια ξαθθή,
που δανείζει το φιλί.
Τό’μαθε ο ‘γούμενος,
κ’έτρεχε ξεσκούφωτος.
«Βρε μικρέ καλόγερε,
πού ‘ν’ το καλημαύκι σου;
- Στο κελλί μου τ’άφησα
για μια τρελλή π’αγάπησα»[1]

Αντικείμενο των σατιρικών τραγουδιών αποτελούν επίσης οι άπιστες γυναίκες, οι ηλικιωμένοι ζηλιάρηδες σύζυγοι, οι τεμπέληδες: όσοι δηλαδή ξεφεύγουν από τα στενά πλαίσια της κοινωνικής ομοιομορφίας, τραβούν την προσοχή και αποτελούν πηγή γέλιου χωρίς να διαταράσσονται οι ισορροπίες. Στο τέλος του γλεντιού, όταν η διασκέδαση τελειώσει και όλοι επιστρέψουν στους κανονικούς ρυθμούς της ζωής τους, δεν έχει μείνει χώρος για παρεξηγήσεις: ό,τι ειπώθηκε, ειπώθηκε, πάνω στο κέφι και στο κρασί όλα ξεχνιούνται, οι αξιοπρέπειες παραμένουν άθικτες τουλάχιστον μέχρι το επόμενο γλέντι.


Κρις Λιβανίου


[1] «Καλογριά που δανείζει φιλί», in. Ήμελλου Στέφ. Τα σατιρικά δημοτικά τραγούδια, εκδ. Σύλλογος Προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, Αθήνα, 2000, σελ. 191.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου