Δευτέρα, 21 Οκτωβρίου 2013

Απάντηση του ποιητή Βαγγέλη Κούτση στην ανάρτηση της Χ. Λιναρδάκη περί γλώσσας στην ποίηση

,
Κυρία Λιναρδάκη,

Διάβασα με προσοχή την πρόσφατη ανάρτησή σας "Περί γλώσσας στην ποίηση". Επειδή είναι ένα πολύ ευαίσθητο θέμα η γλώσσα στις μέρες μας, δεν μπορώ να μην υπερασπιστώ κάποια σημεία στα οποία διαφωνώ με όσα σχετικά υποστηρίξατε.

Αρχικά να καταθέσω τη δική μου αντίληψη σχετικά με την προτροπή να φέρουμε περισσότερο κόσμο κοντά στην ποίηση. Αυτή η επαναπροσέγγιση του ευρέος κοινού προσκόπτει κυρίως στη θέσμιση της κατανάλωσης και του βιοτικού επιπέδου που αυτή επιφέρει, ως πυλώνα της κοινωνικής μας διάδρασης, και όχι σε μια άγνωστη λέξη σε ένα ποίημα. Η ίδια η γλωσσική επικοινωνία έχει υποβαθμιστεί πολύ οδυνηρά. Απόρροια των πολλαπλών τηλεοπτικών και τεχνολογικών ερεθισμάτων, της δυναστείας της εικόνας και του θεάματος στη διαμόρφωση αντιλήψεων και του περιορισμού της καλλιέργειας της γλώσσας στο σχολείο με τη συρρίκνωση των ωρών και τη μηχανιστική διδασκαλία των Αρχαίων ελληνικών και των Κειμένων λογοτεχνίας.

Η ποίηση καθαυτή υποχωρεί παγκοσμίως επειδή απαιτεί σκέψη, παίδεμα και μια ενδοσκόπηση που απάδει με τη σημερινή επικράτηση της φαινομενικότητας.

Αν επισκοπήσουμε τι έχει προσεγγίσει εσχάτως το κοινό αναγνωστικά, θα παρατηρήσουμε τις μαζικές πωλήσεις παραλογοτεχνικών μυθιστορημάτων της κλειδαρότρυπας και έναν Τύπο σε απελπιστική ποιοτική φθήνια, σε σημείο να έχει απεμπολήσει ακόμα και τον εγγενή αστικό του χαρακτήρα.

Αν ισορροπήσουμε το λόγο στις προσλαμβάνουσες αυτού του κοινού, θα είμαστε ένα βήμα εγγύτερα στον καταναλωτή, αλλά όχι και στην αγάπη του για την ποίηση. Και ελπίζω η ποίηση που αγαπάτε να ήταν πάντα θύλακας αντίστασης στη φτήνια.

Θα συμφωνήσω μαζί σας, εφόσον η συζήτηση τίθεται επί της ατελέσφορης εμμονικής παράθεσης απολιθωμένων τύπων προς τέρψη ναρκισσισμού ή ενός λανθάνοντος ελιτισμού. Άλλωστε, παρόμοια σχήματα οδηγούν αναπόφευκτα σε ρυθμικές χασμωδίες, αν δεν είναι αρμονικά εντεταγμένα σε ένα νοηματικό σύνολο. Αντίθετα, η αποσπασματική χρήση λέξεων που δεν ακούγονται στις καθημερινές συνομιλίες ή έχουν περάσει σε αχρησία - με κίνδυνο να καταργηθούν από την κυρία Ρεπούση - μπορεί να είναι η εντελέχεια που ενώνει τον Όμηρο με το αρχαίο δράμα, με το δημοτικό τραγούδι, τον Παπαδιαμάντη και τη σύγχρονη ποίηση, λειτουργώντας σαν γέφυρα κοντά 30 αιώνων. Απαραίτητη προϋπόθεση της δόκιμης χρήσης τους, είναι η συνέργεια για την επίτευξη δύο σκοπών. Του ρυθμού και της Αλήθειας, δηλαδή του "μύθου" που κατεργάζεται ο δημιουργός.

Αυτή η Αλήθεια όπως υποστήριζε ο Καστοριάδης[1] πρέπει να διαυγαστεί μέσα από το σημασιακό σμήνος των αρχαιοελληνικών λέξεων που επέζησαν στη νεοελληνική με ταυτόσημη ή διαφορετική έννοια. Αν την παραγνωρίσουμε, έχουμε υποπέσει σε ένα κεφαλαιώδες ατόπημα έναντι της ποιητικής Αλήθειας που έκαστος επιδιώκει. Πόσο μάλλον όταν αυτό έχει συντελεστεί στα πλαίσια της Ελληνικής γλώσσας – που έχουμε την τύχη να μιλάμε – και η οποία περιέχει πλείστα σπέρματα μιας πρωτογενούς γλώσσας. Αυτός ο γλωσσικός πλούτος που επιφέρει το πρωτογενές, έχει απολεσθεί από τη νεωτερική χρήση της γλώσσας, καθώς και ο ρυθμός αυτής από τον τρόπο που επιβάλλει το σύγχρονο modus Vivendi. Αυτός ο πλούτος που σε καμία περίπτωση δεν είναι μόνο λόγιος αλλά κατεξοχήν βιωματικός -τα πρωτογενή σπέρματα γαρ- επιτρέπει τον ακριβή σημασιολογικό προσδιορισμό, θέτοντας γλωσσικά σχήματα που εφαρμόζουν στη στενή νοηματική σχισμή που καθιέρωσε η λαϊκή θυμοσοφία από την αρχαία κιόλας έκφανσή της. Ας πάρουμε για παράδειγμα ένα στίχο του W.B. Yeats, "...Drowning love's lonely hour in deep twilight of rest"[2]. Στην Ελληνική, η λέξη “love” θα μπορούσε να ανταμώσει με λέξεις όπως "έρωτας", "αγάπη", "πόθος", "ίμερος", με μια περισσότερο φιλοπαίγμονα διάθεση "μικρός φτερωτός θεός" – από την Ελληνική Μυθολογία - ανάλογα με το πνεύμα και το μήνυμα ή τη φόρτιση που θέλει να μεταδώσει ο γράφων. Και στις ανωτέρω λέξεις υπάρχουν διαφορές που μπορούν να εκληφθούν από μικρές έως χαώδεις. Η ομογενοποίηση χάριν άμεσης κατανόησης θα στερούσε μέρος του ποιητικού μηνύματος.

Σχετικά με το ρυθμό, η ποίησή μας βρίθει από παραδείγματα που η χρήση μίας λέξης υπηρετεί καλύτερα το μετρικό και ρυθμικό αρχέτυπο συγκριτικά με μία πιο εύπεπτη συνώνυμή της, συμβάλλοντας και στο αναφερθέν φαινόμενο της ανοικείωσης χωρίς την "εξαιρετική συμφραστική αντίσταση". Αρκεί να επικαλεστεί κανείς μόνο τον "ηδυσμένο λόγο" από τον Αριστοτελικό ορισμό[3].

Αν υποθέσουμε ότι αποτυγχάνει η επιδιωκόμενη προσέγγιση, το επόμενο βήμα είναι η θεματική διαφοροποίηση σε πιο ευεπίφορα καταναλωτικά πεδία. "Να έχει θέμα/ με έρωτα και αίμα"[4] όπως έλεγε και ένας παλιός αλλά καίριος στίχος.

Το να ανοίγουμε δικλίδες πρόσληψης στην αγορά – με τη νεοελληνική σημασία αυτής – για το αιώνιο φαινόμενο με το οποίο καταπιάνεται το blog σας, φαντάζει σαν προσπάθεια προσεταιρισμού της εντροπίας, ιδωμένης σε ένα ευρύτερο πολιτισμικό πλαίσιο. Η πιο δόκιμη αντιπαράθεση σ' αυτή είναι με τη σκευή του παρελθόντος που μας συνέχει έστω γλωσσικά.

Τέλος να επισημάνω ότι κανείς δεν εκδίδει για τον εαυτό του όπως σημειώσατε, ωστόσο δέκτης της απεύθυνσης δεν μπορεί να είναι μόνο ο καταναλωτής και οι λοιπές αστικές επιβραβεύσεις, αλλά και το προγονικό-μελλοντικό παρελθόν[5] ή ένας "σκοτεινός εταίρος"[6] κατά τα ρηθέντα υπό των ποιητών, όχι αμιγώς λογοτεχνικά αλλά και στην ευρύτερη κοινωνική πρακτική.

Ολοκληρώνω αυτή τη μακροσκελή παρέμβαση με τη σύνοψη του Σεφέρη επί του γλωσσικού ζητήματος με ένα εξαίσιο παράδειγμα στον Πρόλογο για μια έκδοση των "Ωδών". Αναρωτιέμαι αν η αναφορά του σε έναν ποιητή που δεν προσεγγίζει πια το ευρύ κοινό, παρόλη την τέχνη του, καταυγάζει μέρος όσων προηγήθηκαν.

Η σχέση του ποιητή με τη γλώσσα είναι σαν τον άνθρωπο με τον ήλιο, που παρασταίνει σε μια έξοχη στροφή του ο Κάλβος: "Ο ήλιος κυκλοδίωκτος,/ως αράχνη, μ' εδίπλωνε/και με φως και με θάνατον/ακαταπαύστως (ΙΙΙ, κ΄)"[7]".

Με εκτίμηση,

Βαγγέλης Κούτσης



1 Κ. Καστοριάδη, "Εκφραστικά μέσα της ποιήσεως. Μερικές σημειώσεις", μτφρ: Κ. Σπαντιδάκης, Ν. Εστία, τ. 1722.
2 W.B. Yeats Selected Poems, Everyman Paperbacks, 1997, σ.13.
3 "Αριστοτέλους Περί Ποιητικής", εκδ. Πάπυρος,μτφρ: Α. Γαληνού, σ.34, στ.29.
4 Ν. Άσιμου, “Μηχανισμός”
5 Octavio Paz,"Ο Γραμματικός Πίθηκος", εκδ. Παρατηρητής, μτφρ. Β.Ιβάνοβιτς, σ.113.
6 Δ. Καψάλη, "Αισθηματική Αγωγή", εκδ. Άγρα, σ.55.
7 “Εισαγωγή στην Ποίηση του Κάλβου”, εκδ. ΠΕΚ, σ.65.

4 σχόλια:

  1. Συγνώμη αγαπητέ, αλλά η ποίηση δεν υποχωρεί καθόλου παγκοσμίως. Μη συγκρίνετε την απουσία πραγματικών ποιητών στη χώρα μας με το τι συμβαίνει στο εξωτερικό, όπου οι ποίηση συνεχίζει να εξελίσσεται δυναμικά.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Γνωρίζω ότι το διαδίκτυο έχει συμβάλλει στην ευρύτερη μετάφραση και εμπορική εξάπλωση της ποίησης. Δεν προέβην σε αποτίμηση ποιητικών μεγεθών με την αυθαίρετη κρίση μου, αλλά εξετάζω την υλιστική θεώρηση της εποχής μας ενάντια στον ουσιακό χαρακτήρα της ποίησης.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Δεν αναφερόμουν στο ιντερνετ αγαπητέ φίλε. Η ποίηση γνωρίζει εξάπλωση εκτός του ίντερνετ στο εξωτερικό, με σημαντικές πωλήσεις βιβλίων και καλά έργα. Το ίντερνετ 99% είναι γεμάτο χαζομάρες και βοηθάει μόνο στην εξάπλωση της καλής ποίησης και στην... πλημμύρα της κακής. Η χώρα μας είναι αυτή που πάει πίσω, λόγω έλλειψης ουσιαστικών ποιητών. Όσο για την υλιστική θεώρηση της εποχής μας, φυσικά και θα συμφωνήσω, αλλά δεν ήταν ποτέ και κάτι διαφορετικό. Όλες οι εποχές, αν εξαιρέσουμε την αρχαιότητα, κάπως, έχουν υπάρξει εντελώς υλιστικές.

    Αυτό που θέλω να πω και ελπίζω να γίνομαι κατανοητός, είναι ότι πρώτα ευθύνεται η απουσία καλής ποίησης και μετά η εποχή για την κατάντια στη χώρα μας

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Δεν εστίασα στη χώρα μας, κατά την επίκληση στη φαινομενικότητα.
    Εφόσον η αγορά-πωλήσεις γαρ- θέτει το λογοτεχνικό κανόνα έχετε δίκιο. Πάντως ο Σαίξπηρ και ο Μπωντλαίρ δεν καθιερώθηκαν από την αγορά, της αναμφίβολα υλιστικής εποχής τους. Χωρίς να αυταπατώμαι ότι θα επανέλθουμε εκεί, εντός της συστημικής δυναμικής, επισημαίνω τη διαφορά.
    Με το ίντερνετ αναφέρθηκα στην πρόσβαση στο αγοραστικό φαινόμενο που επικαλεστήκατε-π.χ. amazon κλπ- και όχι σε αναρτήσεις της προσωπικής αισθητικής εκάστου.

    Η συζήτηση εκτρέπει τη θεματική της απάντησης και δεν δύναται να ολοκληρωθεί με ολιγόστιχα σχόλια καθότι εκλαμβάνονται κατά το δοκούν. Ίσως γνωρίζετε πράγματα που αγνοώ για την ποίηση που θεριεύει καταναλισκόμενη, επιτρέψτε μου να πορεύομαι ασφαλής στην πλάνη μου...

    ΑπάντησηΔιαγραφή