Πέμπτη, 4 Ιουλίου 2013

Συν τω χρόνω - Ζωή Καρέλλη, "Η άνθρωπος"

"Την ελευθερία την βρήκα στην Ποίηση", (Ζ.Κ.)              
 
Ανεξάντλητη πνευματική δεξαμενή η Θεσσαλονίκη έχει τροφοδοτήσει την ίδια την πόλη αλλά και ευρύτερα την Ελλάδα με πολύ αξιόλογους και σημαντικούς ποιητές-λογοτέχνες οι οποίοι έχουν αφήσει έργο και το προσωπικό τους στίγμα στην ιστορία της λογοτεχνίας.

Ανάμεσα σε αυτόν τον ευρύ κύκλο των πνευματικών δημιουργών ξεχωρίζει η ποιήτρια Ζωή Καρέλλη (το αληθινό της όνομα ήταν Χρυσούλα Αργυριάδου), αδελφή του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη, ενός άλλου σπουδαίου των γραμμάτων και της ζωγραφικής τέχνης. Η Ζωή Καρέλλη (1901-1998) ανήκει στην πρώτη μεταπολεμική γενιά, είναι η μόνη γυναίκα ποιήτρια που περιλαμβάνεται σε αυτή την γενιά ποιητών και, μαζί με τον Γιώργο Βαφόπουλο και τον Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη, αποτελούν τους θεμελιωτές της νεωτερικής ποίησης στην Θεσσαλονίκη. Πρωτοεμφανίστηκε στον χώρο της λογοτεχνίας το 1935 όταν δημοσιεύτηκε το πεζογράφημά της «Διαθέσεις» στο περιοδικό «Το 3o μάτι», ενώ το 1937 πρωτοδημοσίευσε το ποίημα της «Φετεπουρσικρί» στο περιοδικό «Μακεδονικές ημέρες».

Εξέδωσε δώδεκα ποιητικές συλλογές, πέντε θεατρικά έργα, πολλά δοκίμια και κείμενά της δημοσιεύτηκαν σε έγκριτα λογοτεχνικά περιοδικά. Ποιήματά της μεταφράστηκαν σε πολλές ξένες γλώσσες. Τιμήθηκε με το Β΄ Κρατικό βραβείο Ποίησης για την ποιητική της συλλογή «Κασσάνδρα και άλλα ποιήματα» και με το Α΄ Κρατικό βραβείο Ποίησης για τα ποιήματα 1940-1973. Υπήρξε η πρώτη γυναίκα που αναγορεύτηκε μέλος της Ακαδημίας Αθηνών το 1982. Το 1985 ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας της απένειμε το μετάλλιο του Ταξιάρχη του Φοίνικα της Ελληνικής Δημοκρατίας και το 1988 αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτωρ από την Φιλοσοφική Σχολή του Α.Π.Θ.

Η ποίησή της διακατέχεται από βαθιά και έντονη υπαρξιακή αγωνία, ψηλαφεί και ανιχνεύει βήμα το βήμα σπιθαμή τη σπιθαμή προκειμένου να γνωρίσει, να αναγνωρίσει και να συναντήσει τον εσώτερο εαυτό της. Σε όλη τη διάρκεια της επίγειας πορείας γνωρίζει την κοινή μοίρα, την κατάληξη όλων των ανθρώπων, όμως εκείνη ζητά απαντήσεις στα αιώνια ερωτήματα που την ταλανίζουν, όπως και κάθε σκεπτόμενο άνθρωπο. Στοχαστική με φιλοσοφικές εμβαθύνσεις και προεκτάσεις η ποίησή της δονεί και πάλλεται, υπό το πρίσμα της θρησκευτικότητας με βυζαντινές αναφορές και πρόσωπα που έρχονται από την ελληνική αρχαιότητα. Παρά τις θρησκευτικές ορθόδοξες καταβολές της που την συντροφεύουν στις ποιητικές της συνομιλίες, η αμφισβήτηση έρχεται να την συνοδέψει σε αυτές τις διαδρομές και είναι εμφανής ιδιαίτερα στις ποιητικές της συλλογές που εκδόθηκαν μετά την Κατοχή και τον Εμφύλιο. Πρωταγωνιστές-οχήματα στα ποιήματα της, το σώμα, ο έρωτας, η ζωή, η φθορά, ο χρόνος, ο θάνατος για να αναδείξει ακόμα πιο έντονα το πάθος της, την αγάπη της για τη ζωή και τη δημιουργία. Βυθίζεται στα έγκατα της γήινης ύπαρξης της για να αναδυθεί λυτρωμένη, αναγεννημένη μέσω των πνευματικών της διεργασιών και των ποιημάτων της.

To 1957 δημοσιεύει την ποιητική συλλογή «Αντιθέσεις», στην οποία περιλαμβάνεται το ποίημά της «Η Άνθρωπος». Πρόκειται για ένα εμβληματικό ποίημα το οποίο παραμένει διαχρονικά επίκαιρο, για έναν πνευματικό ποιητικό φάρο, θα ’λεγα, της γυναικείας διαδρομής προς την χειραφέτηση και την αυτονόμηση. Επέρχεται η ρήξη με την πατριαρχική δομή της κοινωνίας, των σχέσεων, της οικογένειας. Άλλωστε μην ξεχνάμε ότι η Ζωή Καρέλλη έζησε ένα μέρος της ζωής της όταν η θέση της γυναίκας στην ελληνική κοινωνία ήταν υποδεέστερη από εκείνη του ανδρός. Η γυναίκα δεν είχε ατομικές ελευθερίες σε προσωπικό, εκπαιδευτικό, επαγγελματικό ή κοινωνικό πεδίο, ήταν εξαρτώμενη κοινωνικά και οικονομικά από τον άνδρα και ένα χρόνο πριν την έκδοση της ποιητικής της συλλογής που περιλάμβανε το ποίημα της «Η Άνθρωπος», δηλαδή το 1956, μόλις για πρώτη φορά οι γυναίκες άσκησαν το εκλογικό τους δικαίωμα και ψήφισαν στις βουλευτικές εκλογές.

Στο ποίημα καταδεικνύεται η προσωπική δύσκολη και οδυνηρή διαδρομή της ποιήτριας-γυναίκας να κατορθώσει να αυτονομηθεί, να αποκτήσει-να κατακτήσει και να αναγνωρίσει πρώτα στον εαυτό της και μετά στον άνδρα-Πατέρα την αυταξία της και να κόψει τον ομφάλιο λώρο της υποταγής. Να σταθεί στις δικές της δυνάμεις να τις αναγνωρίσει και να συνεχίσει την πορεία της. Ευφυής η επιλογή του τίτλου «Η Άνθρωπος» με διττή σημασία. Τοποθετεί το θηλυκό άρθρο σε βάση ισοτιμίας και αναδεικνύει τη θηλυκή πλευρά του αυτοπροσδιορισμού της ανθρώπινης οντότητας.

Πολλές συζητήσεις έχουν γίνει για τη λεγόμενη γυναικεία γραφή. Το ποίημα της Ζωής Καρέλλη «Η Άνθρωπος» είναι ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα αυτού που θέλουμε να εννοήσουμε, να προσδιορίσουμε και να ονομάσουμε γυναικεία γραφή. Αν το «Δεύτερο Φύλο» της Σιμόν ντε Μποβουάρ θεωρείται η βίβλος του φεμινιστικού υπαρξισμού, «Η Άνθρωπος» της Καρέλλη θα μπορούσε να ‘ναι το σύμβολο του ποιητικού φεμινιστικού υπαρξισμού.

Φανή Αθανασιάδου


Η Άνθρωπος

Εγώ, γυναίκα, η άνθρωπος,
ζητούσα το πρόσωπό Σου πάντοτε,
ήταν ως τώρα του ανδρός
και δεν μπορώ αλλιώς να το γνωρίσω.

Ποιος είναι και πώς
πιο πολύ μονάχος,
παράφορα, απελπισμένα μονάχος,
τώρα, εγώ ή εκείνος;
Πίστεψα πως υπάρχω, θα υπάρχω,
όμως πότε υπήρχα δίχως του
και τώρα,
πώς στέκομαι, σε ποιο φως,
ποιος είναι ο δικός μου ακόμα καημός;
Ω, πόσο διπλά υποφέρω,
χάνομαι διαρκώς,
όταν Εσύ οδηγός μου δεν είσαι.

Πώς θα δω το πρόσωπό μου,
την ψυχή μου πώς θα παραδεχτώ,
όταν τόσο παλεύω
και δεν μπορώ ν' αρμοστώ.

"Ότι διά σου αρμόζεται
γυνή τω ανδρί."

Δεν φαίνεται ακόμα το τραγικό
του απρόσωπου, ούτε κι εγώ
δεν μπορώ να το φανταστώ ακόμα, ακόμα.
Τι θα γίνει που τόσο καλά,
τόσα πολλά ξέρω και γνωρίζω καλύτερα,
πως απ' το πλευρό του δεν μ' έβγαλες.

Και λέω πως είμαι ακέριος άνθρωπος
και μόνος. Δίχως του δεν εγινόμουν
και τώρα είμαι και μπορώ
κι είμαστε ζεύγος χωρισμένο, εκείνος
κι εγώ έχω το δικό μου φως,
εγώ ποτέ, σελήνη,
είπα πως δεν θα βαστώ απ' τον ήλιο
κι έχω τόσην υπερηφάνεια
που πάω τη δική του να φτάσω
και να ξεπεραστώ, εγώ,
που τώρα μαθαίνομαι και πλήρως
μαθαίνω πως θέλω σ' εκείνον ν' αντισταθώ
και δεν θέλω από κείνον τίποτα
να δεχτώ και δε θέλω να περιμένω.

Δεν κλαίω, ούτε τραγούδι ψάλλω.
Μα γίνεται πιο οδυνηρό το δικό μου
ξέσκισμα που τοιμάζω,
για να γνωρίσω τον κόσμο δι' εμού,
για να πω το λόγο δικό μου,
εγώ που ως τώρα υπήρξα
για να θαυμάζω, να σέβομαι και ν' αγαπώ,

εγώ πια δεν του ανήκω
και πρέπει μονάχη να είμαι,
εγώ, η άνθρωπος.

2 σχόλια:

  1. Να σημειώσουμε για λόγους αρχείου ότι τα άπαντα της Ζωής Καρέλλη κυκλοφορούν σε δύο τόμους από τις Εκδόσεις των Φίλων.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Εξαιρετικό άρθρο,εξαιρετικό ποίημα...συγχαρητήρια!!!

    ΑπάντησηΔιαγραφή