Παρασκευή, 21 Ιουνίου 2013

"Το Μονόγραμμα" του Οδ. Ελύτη - ένα σύμπαν που διαστέλλεται

Ακουμπώντας τον ένα στίχο δίπλα στον άλλο και δένοντάς τους μεταξύ τους, ο ποιητής δημιουργεί τον δικό του, απόλυτα προσωπικό χώρο στο σύμπαν των λέξεων και των ήχων. Όταν αυτό το σύμπαν ανασαίνει, ο αναγνώστης ψηλαφεί τις λέξεις και γίνεται μέρος του, κι έτσι επιτελείται αυτή η παράδοξη και συνάμα τόσο αναγνωρίσιμη συνάντηση μεταξύ εκείνου και του δημιουργού.


Το σύμπαν του Ελύτη, οικουμενικό και βαθιά προσωπικό ταυτόχρονα, παραμένει μια μοναδική περίπτωση στα ελληνικά γράμματα. Πώς όμως μετριέται ένα φαντασιακό σύμπαν; Πώς μπορεί κανείς να χαρτογραφήσει τις διαστάσεις του; Διαβάζοντας το Μονόγραμμα, η πρώτη απάντηση θα μπορούσε να είναι ότι «το μέτρο του σύμπαντος του Ελύτη είναι ο άνθρωπος». Σε μια ποίηση τόσο ξεκάθαρα ανθρωποκεντρική, ο κόσμος που μας περιβάλλει είναι απογυμνωμένος από υπαρξιακή αγωνία: ο άνθρωπος στην ποίηση του Ελύτη δεν φοβάται το μέλλον του, το έχει κατά κάποιο ανεπαίσθητο τρόπο εξημερώσει.


Η αρμονία ανάμεσα στην ανθρώπινη παρουσία και στη φύση επιτυγχάνεται σχεδόν αβίαστα, η σκιά του ανθρώπου βρίσκει την θέση της στα περιγράμματα των βράχων αλλά και στο περίγραμμα του άλλου, στα όρια του έρωτα και της επιθυμίας. Το σύμπαν του Ελύτη, όπως διαγράφεται στο Μονόγραμμα, κινείται στα άκρα: στα άκρα της αιωνιότητας και της στιγμής, του άπειρα μικρού και του απροσμέτρητα μεγάλου, του τώρα και του πάντα, της εφήμερης ζωής και της οριστικής απώλειας του θανάτου.

Τόσο η νύχτα, τόσο η βοή στον άνεμο
Τόσο η στάλα στον αέρα, τόσο η σιγαλιά
Τριγύρω η θάλασσα η δεσποτική
Καμάρα τ’ουρανού με τ’άστρα
Τόσο η ελάχιστή σου αναπνοή[1]

Οι ανάσες και οι ήχοι περιδιαβαίνουν τα έμψυχα και μη, ο άνθρωπος βρίσκεται σε έναν αέναο διάλογο με τον εαυτό του αλλά και με τον έρωτα, την έλξη και την ολοκλήρωση, τελικά με το άλλο του μισό, που διακρίνει χωρίς ίχνος αμφιβολίας στο πρόσωπο της γυναίκας δίπλα του: είναι μια στιχομυθία που δεν τελειώνει, και που γι αυτό βλέπει τον Θάνατο ανίσχυρο μπροστά της.


Ήδη από τις πρώτες λέξεις, ο χρόνος συμπορεύεται με τον άνθρωπο σε μια αβίαστη σχέση αλληλεξάρτησης, και γι αυτό η αρχή και το τέλος δεν τρομάζουν. ΄Η τουλάχιστον η απώλεια, ειδωμένη από το πρίσμα της αέναης εναλλαγής χάνει την χροιά του οριστικού και του αναπόφευκτου και δίνει την ευκαιρία στην ελπίδα, την όποια ελπίδα, να βρει την θέση που της αρμόζει σε μια ισορροπία δυνάμεων.


Πώς ισορροπούν τα αντίθετα; Πώς ο στίχος καθορίζει το μέτρο στον χώρο και τον χρόνο; Πώς μπορεί να ξορκιστεί το κενό από την διάσπαση δύο ανθρώπων; Στο Μονόγραμμα, η ανάμνηση είναι τελικά αυτή που στο τέλος διασφαλίζει το ίδιο μας το παρελθόν, το σημείο αναφοράς στο οποίο στρεφόμαστε όταν τα όρια χάνουν το ακριβές τους περίγραμμα και από καθησυχαστικά γίνονται αγωνιώδη, έστω και για λίγο. Στο Μονόγραμμα, αυτό που σκιαγραφεί τελικά ο Ελύτης είναι η υποψία μιας συνέχειας: το ανθρώπινο κουράγιο που δίνει στην αγάπη, την όποια αγάπη, την βεβαιότητα ότι θα αποδειχθεί τελικά ισχυρότερη του Χρόνου.

Κρις Λιβανίου


[1] Οδυσσέας Ελύτης, Το Μονόγραμμα, εκδ. Ίκαρος, Αθήνα, 1998, 9η έκδοση, σελ. 16.



Στο βίντεο, η Ιουλίτα Ηλιοπούλου και ο Μίκης Θεοδωράκης διαβάζουν Το Μονόγραμμα:


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου