Κυριακή, 16 Ιουνίου 2013

Η συμπεριφορά των στίχων

Μου προκαλεί πάντα εντύπωση η συμπεριφορά των στίχων, με ότι επιφέρει το νόημά τους, η αποτυχημένη ή επιτυχημένη σύνθεση και τοποθέτησή τους μέσα στο ποίημα. 

Από τη στιγμή που αποτυπώνονται αποκτούν ανεξαρτησία και, μεμιάς, μεταμορφώνονται από πειθήνια εργαλεία σε ατίθασα όπλα, έτοιμα να καταρρίψουν ή να κρατήσουν στον αέρα το ποίημα. 

Ένα ποίημα που, στην ουσία, δίχως τη συνεργασία τους είναι αδύνατο να δημιουργηθεί.  

Είναι ειρωνικό, από τη μία, και από την άλλη μοιάζει τόσο δίκαιο που αγγίζει τα όρια μιας θείας ισορροπίας. Αυτός που προσπαθεί να γράψει ένα ποίημα είναι αναγκασμένος να θέσει υπό τον έλεγχό του στίχους που ανήκουν, δικαιωματικά μέσω της έμπνευσής του, στο ποίημα που έχει σκοπό να δημιουργήσει.

Η εργασία που απαιτείται για κάτι τέτοιο είναι τουλάχιστον κουραστική, γι' αυτό και μετά τις χρυσές εποχές των μεγάλων ποιητών, που ήταν διατεθειμένοι να αναμετρηθούν με τους στίχους τους και να τους θέσουν υπό έλεγχο, έχουμε περάσει σε μια εποχή όπου οποιαδήποτε τέτοια αναμέτρηση αποφεύγεται. 

Σήμερα έχω την εντύπωση ότι ο σύγχρονος ποιητής προσπαθεί να μην εκνευρίσει τους στίχους τους, να τους αφήσει εκεί που είναι, να μην τους προκαλέσει για κανένα λόγο. Αποτέλεσμα αυτού είναι τα ολιγόστιχα ποιήματα που κάνουν την εμφάνισή τους στις περισσότερες συλλογές που πέφτουν στα χέρια μου, όπου η οπισθοχώρηση του ποιητή μπροστά στο ρίσκο που ενέχει η πλήρης αποκάλυψη των δυνατοτήτων ενός στίχου είναι, σκανδαλωδώς, φανερή. 

Τα ολιγόστιχα αυτά ποιήματα (και όταν λέω ολιγόστιχα εννοώ αυτά που αριθμούν 10 έως 20 στίχους) παρουσιάζονται ως αυτοτελείς δημιουργίες, ξεχωριστές εμπνεύσεις που προσπαθούν να εκφράσουν, υποτίθεται, μέσα σε μια λακωνική σοφία, κάποια ύψιστη αλήθεια. 

Ο τρόπος σύνθεσής τους είναι απλοϊκός: μια εικόνα, ένα προσωπικό συναίσθημα, μια αναφορά στα όσα υποφέρουμε στη σύγχρονη εποχή, ένα σωρό κλισέ αναφορές, βαλμένες στις θέσεις που ορίζει η ποίηση της επιφάνειας και, για κερασάκι στην τούρτα, μια ατάκα που σκοπό έχει να σοκάρει ή να εντυπωσιάσει τον αναγνώστη (δεν πρόκειται καν να αναφερθώ σε ακατανόητα στιχουργήματα ή συνθέσεις γελοιότητας που σκοπό έχουν να... σοκάρουν με τη φτήνια τους).

Αυτή η πεπατημένη, φυσικά, είναι ένας τρόπος γραφής "ποιήματος" που υπακούει εντελώς στη συμπεριφορά των στίχων, οι οποίοι φυσικά και επιδιώκουν την... ησυχία τους. Είναι εκπληκτικό το πώς έχουμε γυρίσει από την εποχή που το ολιγόστιχο ήταν μια υψηλής μορφής περιεκτική ποίηση, άρα και σχετικά δυσεύρετη, σε μια εποχή που θεωρείται κάτι το συνηθισμένο. 

Είναι μετρημένοι στα δάχτυλα, όμως, όσοι όντως παράγουν ποίηση με την ακρίβεια που απαιτεί η ολιγόστιχη σύνθεση. 

Η αναμέτρηση με τους στίχους, λοιπόν, έχει πάρει πίσω θέση. Ο φόβος να χαθεί το νόημά τους ή να αλλοιωθεί από το πολύ παίδεμα, το σβήσιμο, το ξαναγράψιμο, τη μεταφορά σε άλλο ποίημα είναι πολύ μεγάλος. Οι στίχοι έχουν την τάση να αποξενώνονται πολύ γρήγορα από αυτόν που τους γράφει, να εκνευρίζονται εύκολα και, πολλές φορές, όταν δουλευτούν εκτεταμένα, να χάνουν οποιοδήποτε ποιητικό φορτίο που μπορεί να διαθέτουν. Μα σε αυτό το ρίσκο έγκειται και η ουσία της δημιουργίας ενός ποιήματος, ένα ρίσκο που σήμερα, δυστυχώς, φαίνεται ότι ελάχιστοι θέλουν να πάρουν. 

Έχουμε έτσι συχνά μια ποίηση που μοιάζει βγαλμένη από τη σελίδα 34 του ποιητικού εγχειριδίου, ανεπτυγμένη ανάμεσα σε μια πρόχειρη νοσταλγία, ένα τραγούδι, την αλλαγή μιας λάμπας, το σφουγγάρισμα ή το πλύσιμο των χαλιών. 

Και είναι κρίμα γιατί αν το ποίημα δεν νικήσει τους στίχους του μένει εσαεί ανολοκλήρωτο. 

Ηλίας Θ. Παππάς

2 σχόλια:

  1. Στην σελίδα 35 λέει πως να επικαλείσαι την σχετικότητα και την ελευθερία στην ποίηση, για να βεβαιώνεις την ποιότητα του έργου σου. Επαληθεύει τα αποτελέσματα στην 36, λέγοντας πόσο φοβάται ο σημερινός αναγνώστης να συλλογιστεί ένα τέτοιο θέμα. Φαντάζομαι 'γω τώρα...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Θα συμφωνήσω απόλυτα - αυτό μάλιστα ισχύει για όλους τους τομείς της τέχνης, αλλά κυρίως για αυτούς όπου η κρίση είναι ιδιαίτερα ομιχλώδης. Το "δεν με καταλαβαίνεις, εγώ γράφω ότι αισθάνομαι" είναι η κορυφαία δικαιολογία για κάποιον εντελώς ατάλαντο να αυτοχριστεί ποιητής. Δεν αξίζει να ασχοληθείς, αν ξέρεις πέντε πράγματα, αλλά ο κόσμος που διψάει για απλή, καλή ποίηση, είναι πιο εύκολο να τυφλωθεί από σοφιστείες παρά από την ουσία.

    Αλλά ποιος τολμάει να κοιταχτεί στον καθρέφτη και να παραδεχτεί ότι απλά είναι ατάλαντος, ψώνιο ή ένας καθαρόαιμος κομπλεξικός;

    ΑπάντησηΔιαγραφή