Δευτέρα, 20 Μαΐου 2013

Η αισθητική του ποιητικού βιβλίου ως τρόπος προσέγγισης του αναγνώστη - Μια σύντομη άποψη

Το ποιητικό βιβλίο, κατά τη γνώμη μου, δεν ορίζεται απλώς από το περιεχόμενό του. Θέλω να πω, αν και σε ένα πρωτογενές (και καταληκτικό) σημείο, φυσικά, η ουσία παραμένει η ποίηση και όχι το φυσικό ή ψηφιακό όχημα που τη μεταφέρει, ο ποιητής πρέπει να συνειδητοποιήσει ότι απευθύνεται σε κάποιον τρίτο, σε κάποιον αναγνώστη που δεν ήταν μέρος της δημιουργικής διαδικασίας. 

Αυτό το μεγάλο κενό μεταξύ δημιουργού και αναγνώστη, τις τελευταίες δύο δεκαετίες τουλάχιστον, πιστεύω ότι έχει αγγίξει νέα επίπεδα. Κάτι τέτοιο δεν σημαίνει ότι η ποίηση, τον προηγούμενο π.χ. αιώνα, είχε μεγαλύτερο κοινό ή πιο εύκολους τρόπους "εξάπλωσης" - αντιθέτως θα έλεγα. 

Η προσπάθεια, όμως, πολλών ποιητών να εκφράσουν την εποχή τους ή να τη διαμορφώσουν μέσα από τις προσωπικές τους ευαισθησίες και αγώνες, σήμερα είναι σχεδόν ανύπαρκτη στη νέα γενιά ποιητών, οι οποίοι ικανοποιούνται να κρύβονται στις "γενικές ελευθερίες" της ποίησης ("ποίηση είναι γράφω ό,τι θέλω") ή στις "γενικές ευκολίες" της ποίησης ("όλα έχουν καταρρεύσει, άρα, αν περιγράψω  την τραγική μας κατάσταση κάνω... ποίηση"), που διαφυλάσσουν καλά τις ποιητικές τους αδυναμίες.

Με άλλα λόγια τους είναι πολύ εύκολο (διαβάστε βολετό) να παραγνωρίσουν το γεγονός ότι στην αντίπερα όχθη περιμένει κάποιος άλλος, κάποιος που δεν είναι οι ίδιοι, που περιμένει να διαβάσει και να κατανοήσει την
ποίησή τους, όχι επειδή είναι βιβλιοφάγος αλλά επειδή, ως έχει, ψάχνει απεγνωσμένα για απαντήσεις. 

Αναπόφευκτα, λοιπόν, από τη στιγμή που ο αναγνώστης (ο πολίτης αν θέλετε - ο συνταξιδιώτης αν προτιμάτε) στις περισσότερες περιπτώσεις δεν αναγνωρίζεται καν, το μέσο συχνά δεν ενδιαφέρει ή,  αντίθετα, ενδιαφέρει περισσότερο από το περιεχόμενο. Η αισθητική προσέγγιση του ποιητικού βιβλίου, έτσι, συχνά αποκτά ένα γενικό χαρακτήρα που είναι εντελώς αποκομμένος από τα ίδια ποιήματα. 

Από τη μία, λοιπόν, βρίσκουμε βιβλία εντελώς λιτά, με ένα κόσμημα στο εξώφυλλο που δεν παραπέμπει σε τίποτα όσον αφορά στο περιεχόμενο (ή καν στον τίτλο), χρώματα που δεν ταιριάζουν στο ύφος των ποιημάτων ή σε όσα προσπαθούν να εκφράσουν, γραμματοσειρές ανίκανες να αναδείξουν τα μακροσκελή ή λιτά σκέρτσα των στίχων, και ένα σωρό άλλες λεπτομέρειες που συνθέτουν μια εικόνα -στην καλύτερη περίπτωση- αδιάφορη για κάποιον που θα πάρει στα χέρια του το βιβλίο.

Από την άλλη, βέβαια, έχουμε το άλλο άκρο. Δεν είναι λίγα τα ποιητικά βιβλία που εμφανίζονται στα ράφια ως ο ορισμός του κιτς, με εκτυφλωτικές πολυχρωμίες, σχήματα και μεγέθη που σπάνια αφορούν στο περιεχόμενο, πανάκριβα χαρτιά, υπερφορτωμένα εικαστική τέχνη και ένα σωρό μεταμοντέρνα τεχνάσματα που -στην καλύτερη πάλι περίπτωση- αφήνουν ένα ερωτηματικό σε αυτόν που θα σκεφτεί να τα αγοράσει. 

Αυτή η χαοτική απόγνωση έχει, αναμενόμενα, τις εξαιρέσεις της, στιγμές που πιάνοντας ένα ποιητικό βιβλίο, κοιτώντας το εξώφυλλό του και ξεφυλλίζοντάς το, η σύνδεση του περιτυλίγματος και του περιεχομένου είναι άμεσα εμφανής, έστω και αν είναι εντελώς διακριτική ή απέριττα ευαίσθητη. 

Υπό αυτό το πρίσμα, η προσέγγιση ενός ποιητή στο πώς θέλει να είναι το βιβλίο του δεν έχει αλλάξει εδώ και έναν αιώνα. Αυτός που επιθυμεί η πρώτη του επαφή με τον αναγνώστη να είναι ωφέλιμη και σαγηνευτική, θα επικεντρωθεί στο πώς γίνεται να σχεδιαστεί ένα βιβλίο που να είναι καθρέφτης του περιεχομένου, είτε αυτό σημαίνει μια απόλυτα λιτή προσέγγιση είτε μια μετανεωτεριστική μπούρδα. 

Το βασικό στοιχείο παραμένει η ανάγκη να γίνει κατανοητό το έργο, τόσο στο πρώτο στάδιο επικοινωνίας, που δεν μπορεί παρά να είναι η εικόνα και η γενικότερη αισθητική, όσο και στο δεύτερο που προϋποθέτει την ανάγνωση. 

Για να γίνει κάτι τέτοιο, όμως, ο ποιητής πρέπει να έχει ήδη αναγνωρίσει ότι απευθύνεται σε κάποιον άλλο, και ότι έχει πολύ μεγαλύτερο χρέος από το να εκφράσει, απλώς και μόνο, τον εαυτό του.

Ηλίας Θ. Παππάς

2 σχόλια:

  1. Χρηστικό κείμενο με ένα βασικό μειονέκτημα: απευθύνεται σε έμπειρους χρήστες όλων των αισθήσεων εφοδιασμένους και με κοινό νου. Δύσκολα ζητάτε...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Ευχαριστούμε για το σχόλιο. Θέλετε να γίνετε λίγο πιο συγκεκριμένος;

    Καλή συνέχεια,

    :)

    ΑπάντησηΔιαγραφή