Παρασκευή, 25 Ιανουαρίου 2013

Χαϊκού*: ο μύθος των 17 συλλαβών

Σύμφωνα με τον William J. Higginson (“The Haiku Handbook (How to write, share and teach Haiku)”, Kodansha International, Tokyo, New York, London, 1989), πολλοί Δυτικοί συγγραφείς πέφτουν στην απλουστευτική παγίδα της περιγραφής του χαϊκού ως ενός δεκαεπτασύλλαβου ποιήματος τριών στίχων 5, 7 και 5 συλλαβών αντίστοιχα. Στην πραγματικότητα, οι Ιάπωνες στα χαϊκού δεν μετρούν συλλαβές, αλλά όντζι. Το όντζι είναι ένας πολύ βραχύς ήχος, πολύ πιο απλός από τις συλλαβές των ευρωπαϊκών γλωσσών, με αποτέλεσμα να χρειάζονται δύο ή τρία όντζι για να αρθρωθεί μία ευρωπαϊκή συλλαβή. Έτσι, η αγγλική π.χ. μετάφραση ενός τυπικού γιαπωνέζικου χαϊκού θα πρέπει να περιλαμβάνει 10-12 συλλαβές ώστε να μιμηθεί την πραγματική διάρκεια του πρωτοτύπου.

Πέραν του ζητήματος της διάρκειας ενός χαϊκού, άλλο κεντρικό στοιχείο σε αυτή τη μορφή ποίησης είναι ο ρυθμός. Όσοι γράφουν χαϊκού σε γλώσσες εκτός της ιαπωνικής, θα πρέπει να το λάβουν υπόψη και να έχουν ως γνώμονα το τι ακούγεται φυσικό στη δική τους γλώσσα και ποιητική ευαισθησία. Αυτό θα θυμίσει σε αρκετούς τον Έζρα Πάουντ και τη δήλωσή του περί ρυθμού: “I believe in an “absolute rhythm”…in poetry which corresponds exactly to the emotion or shade of emotion to be expressed” (πιστεύω σε έναν «απόλυτο ρυθμό»... στην ποίηση που αντιστοιχεί με ακρίβεια στο συναίσθημα ή την απόχρωση του συναισθήματος που εκφράζεται).

Έπειτα, υπάρχει και ο εκσυγχρονισμός (γνωστή στους αληθινά ειδήμονες η εμπλοκή του Masaoka Shiki σε αυτόν) ή η επιτακτική ανάγκη αναζωογόνησης της παραδόσεως και της αναπυρπόλησης της θράκας της, «οίνον νέον εις ασκούς καινούς βλητέον». Οι σύγχρονοι Ιάπωνες ποιητές χαϊκού πειραματίζονται ελεύθερα. Ακόμη κι αν αγνοήσουμε τις ακραίες διαφοροποιήσεις, είναι πολλά τα χαϊκού με διαφορετικούς ρυθμούς που γράφονται στις μέρες μας. Αναφέρω, για παράδειγμα, τα χαϊκού του Santoka (δύο στίχοι των 8 και 11 όντζι αντίστοιχα), του Hosai (τρεις στίχοι των 4-9-6 όντζι αντίστοιχα) ή του Ippekiro (ένας μόνο στίχος των 17 όντζι).

Σε ένα άλλο βιβλίο, “The Βritish Μuseum HAIKU” (The Βritish Μuseum Press, ed. David Cobb, 2005), αναφέρεται επίσης ότι ένα χαϊκού πρέπει να περιέχει μόνο βασικές λέξεις που συνολικά περιλαμβάνουν περίπου δεκαπετά συλλαβές (“A haiku should consist only of essential words making a total of approximately seventeen syllables”) – η υπογράμμιση είναι του συγγραφέα – για να αναφερθεί αμέσως μετά ότι η ιαπωνική αντίληψη για τη συλλαβή είναι πολύ διαφορετική από εκείνη όσων μιλούν ευρωπαϊκές γλώσσες. Σημειώνω εμφατικά πως οι Δυτικοί μελετητές τόσο σε αυτό το βιβλίο όσο και στο προηγούμενο λαμβάνουν σοβαρότατα υπόψιν τη δομή και τη φύση τόσο της γλώσσας τους όσο και της ιδιαιτερότητας των πολιτισμικών τους παραδόσεων. Ο συγγραφέας του δεύτερου αυτού βιβλίου παραθέτει παράδειγμα από τον Santoka με 13 συλλαβές και τονίζει πως ένα ιαπωνικό ο αποτελεί μακρό φωνήεν (κάτι ξέρει και η ελληνική από αυτά) και λογίζεται ως διπλή συλλαβή, δηλαδή ως ωμέγα περισπώμενο θα έλεγα εγώ.

Περιορίζομαι μόνο σ’αυτά και παραθέτω ενδεικτικά, προς άσκηση ρυθμοποιίας, μετρικής και στιχοποιίας, αγγλική μετάφραση χαϊκού

του Issa:
Snow melts
and the village floods
with children.

του Chiyo-ni:
Rain clouds
the frog puffs
his belly out.

και πάλι του Issa:
Serenely gazing up
at the mountain
a toad.

και, τέλος, του Basho:
How piteous!
Βeneath the helmet
chirps a cricket.

και γερμανική, από το εξαιρετικά καλαίσθητο βιβλίο του Peter Jentzmik : “Zum Rand der Erde” (Glaukos Verlag, 1997) με ποίηση χαϊκού:

Vergnüglich mit Bambus
zu spielen
ist mein Wunsch.

Στο σημείο αυτό, προτείνω να ανατρέξει ο φιλομαθής αναγνώστης και στην ελληνική βιβλιογραφία (υπάρχει αρκετή), ώστε να πάρει μια ιδέα και να σχηματίσει κάποια εντύπωση για το πώς η ελληνική (μετρικά ή άλλως) μπορεί να κινηθεί στη φόρμα των 17 συλλαβών. Ακόμη, καλώ στη μνήμη των φιλολογούντων, τουλάχιστον την καλβική μετρική και στιχοποιία, ώστε να τονίσω την αγωνία, μέσω της τεχνικής, του ποιητή να προσδώσει την ΚΑΤΑΛΛΗΛΗ μορφή στα οράματά του, ή τις μεταφραστικές απόπειρες απόδοσης του ομηρικού δακτυλικού εξαμέτρου από τον Πάλλη ίσαμε τον Μαρωνίτη (13,15,17, πώς επιτέλους;)…. Επίσης, θεωρώ υποχρεωτικό μάθημα στη σχολή των χαϊκού την εντρύφηση στο έργο αναφοράς, κατ’ εμένα, του R.H.Blyth, τόσο για την ιστορία των χαϊκού όσο και για την ερμηνευτική (με βάση τον Ζεν βουδισμό κυρίως… άλλη σπουδαία παράμετρος της ποίησης χαϊκού**) και μεταφραστική του προσπάθεια των πρωτότυπων ιαπωνικών χαϊκού.

Τέλος, παραπέμπω και στο αντίστοιχο λήμμα από την Wikipedia (http://en.wikipedia.org/wiki/Haiku), όπου μπορεί κανείς να μάθει (καθώς ο λημματογράφος δεν ξεχνά πως βρίσκεται και ζει στον κόσμο του 20-21ου αιώνα, σε αντίθεση με τους διακτινιζόμενους μαγικά στο παρελθόν Έλληνες χαϊκογράφους) ότι το 1973, η Haiku Society of America σημείωσε μια τάση προς βραχύτερα χαϊκού. Η τάση αυτή επιβεβαιώθηκε και από τη χειμερινή έκδοση 2010 του Frongpond (της εφημερίδας της Haiku Society of America), η οποία περιλάμβανε χαϊκού που ποίκιλλαν από 6 το βραχύτερο έως 15 το μακρότερο, δηλ. 10,5 συλλαβών κατά μέσο όρο.

Στάθης Κομνηνός 

(επιλογές του στίγμαΛόγου από επιστολή του προς λογοτεχνικό περιοδικό, το πλήρες κείμενο της οποίας μπορεί ο αναγνώστης να βρει εδώ)

* Σημ. στίγμαΛόγου: Τα χαϊκού (λέξη που καθιερώθηκε τον 20ό αι., νωρίτερα λέγονταν χαϊκάι) είναι σύντομα ιαπωνικά ποιήματα που πρωτοεμφανίστηκαν με τη μορφή ομαδικής ποίησης ερωταπαντήσεων στο τέλος του 12ου αι. Στη μορφή που παραδόθηκαν στη Δύση έφθασαν τον 16ο αι. Σημαντικοί εκπρόσωποι ποίησης χαϊκού είναι, μεταξύ άλλων, ο Matsuo Basho και ο Kobayashi Issa.

** Σημ. στίγμαΛόγου: Μέσα στη λιτή τους φόρμα τα χαϊκού συλλαμβάνουν το συμπυκνωμένο βίωμα μιας στιγμής και το παρεκτείνουν στην αιωνιότητα, στο πνεύμα ακριβώς του Ζεν, σύμφωνα με το οποίο κάθε στιγμή περιέχει ολόκληρη την αιωνιότητα. 



Τα χαϊκού του Γιώργου Σεφέρη

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου